Thói quen truyền miệng nguy hại trên bàn nhậu
Nhiều người truyền tai nhau mẹo nuốt mật rắn tươi, pha mật rắn hổ mang vào rượu để giải độc, tiêu viêm, hạ sốt nhanh chóng. Không ít bàn nhậu xem túi mật rắn tươi như thần dược tăng cường sinh lực, bổ thận tráng dương. Quan niệm này bắt nguồn từ thói quen dùng các bộ phận của rắn trong kinh nghiệm dân gian mà thiếu kiểm chứng khoa học.
Thực tế y khoa ghi nhận hành vi nuốt trực tiếp mật rắn, đặc biệt là mật tươi không qua xử lý, là con đường ngắn dẫn đến ngộ độc cấp tính. Thay vì trị bệnh, người dùng đối mặt nguy cơ suy thận cấp, tổn thương tế bào gan nặng nề và thậm chí tử vong do độc tố tích tụ.
Độc tính trực tiếp tấn công gan và thận
Mật rắn được sử dụng trong y học cổ truyền suốt hơn hai nghìn năm qua để trị viêm khớp và thanh nhiệt giải độc [1]. Tuy nhiên, các ca tổn thương gan và thận do nhiễm độc túi mật rắn vẫn liên tục được ghi nhận rải rác trong y văn [1]. Tác động độc tính của mật rắn phụ thuộc vào liều dùng và tiềm ẩn tỷ lệ tử vong rất cao một khi biến chứng suy thận xuất hiện muộn [1].
Cơ chế bệnh sinh do nọc và độc tố từ rắn tác động lên thận diễn ra qua ba con đường chính: biến đổi huyết động, phản ứng miễn dịch và độc tính gây độc trực tiếp tế bào thận [2]. Độc tính trực tiếp của nọc có thể xuất phát từ các enzyme như metalloprotease và phospholipase A2 [3]. Khi độc tố xâm nhập, tổn thương mô học điển hình bao gồm viêm vi cầu thận tăng sinh gian mạch, viêm thận kẽ, hoại tử vỏ thận và hoại tử ống thận cấp tính [3], [2]. Trong đó, hoại tử ống thận là tổn thương giải phẫu bệnh then chốt dẫn đến hội chứng suy thận cấp [3], [2].
Ngoài ra, các biến đổi huyết động gây ra bởi cytokine và các chất trung gian vận mạch dẫn đến thiếu máu cục bộ thận [3]. Hiện tượng tan máu nội mạch, đông máu nội mạch rải rác và tiêu cơ vân giải phóng myoglobin cũng là những yếu tố góp phần quan trọng thúc đẩy hoại tử thận tiến triển [3].
Bằng chứng y khoa: Các ca ngộ độc và tổn thương nội tạng
Một báo cáo lâm sàng năm 2008 đã mô tả trường hợp nam bệnh nhân 35 tuổi có tiền sử mang kháng nguyên bề mặt viêm gan B, bị suy gan cấp sau 6 tuần tự ý uống viên nang túi mật rắn [1]. Kết quả xét nghiệm cho thấy kháng thể viêm gan C, kháng nguyên viêm gan B e và HBV-DNA đều âm tính, men gan tăng vọt trong quá trình điều trị nội khoa [1]. Bệnh nhân chỉ thoát cơn nguy kịch sau khi được tiến hành lọc máu hấp phụ kết hợp thay huyết tương liên tục nhằm đào thải độc tố của mật rắn, ngăn chặn tiến triển sang suy thận [1].
Đối với độc tính từ các loài rắn nói chung, nghiên cứu năm 1994 trên 4.860 ca rắn lục cắn tại Trung Quốc ghi nhận 48 ca suy thận cấp (chiếm tỷ lệ 0,99%) [4]. Trong số 48 ca này, 43 người hồi phục hoàn toàn nhưng có tới 5 trường hợp tử vong (chiếm 10,4%) do suy đa tạng nghiêm trọng [4]. Độc tố tác động trực tiếp lên cả hai quả thận, kết hợp tình trạng nhiễm độc máu gây tan máu ồ ạt dẫn đến suy thận cấp diễn tiến nhanh [4].
Tại Ấn Độ, suy thận cấp biến chứng ở khoảng 5% đến 30% nạn nhân bị rắn lục cắn nặng [5]. Các tổn thương lâm sàng thường kèm theo xuất huyết, hạ huyết áp, sụp đổ tuần hoàn, tan máu nội mạch và đông máu nội mạch rải rác [5]. Tổn thương hoại tử ống thận cấp và hoại tử vỏ thận lan tỏa hoặc từng mảng là các biến chứng giải phẫu có ý nghĩa lâm sàng lớn nhất [5].
Một nghiên cứu năm 1988 tại Úc báo cáo trường hợp suy thận cấp do hoại tử ống thận sau khi bị rắn nâu thông thường (Pseudonaja textilis) cắn, đòi hỏi phải chạy thận nhân tạo [6]. Bệnh nhân xuất hiện rối loạn đông máu nhẹ kèm giảm tiểu cầu nghiêm trọng, cung cấp bằng chứng lâm sàng đầu tiên cho thấy nọc rắn chứa thành phần gây độc thận trực tiếp [6]. Trước đó, một báo cáo năm 1976 cũng ghi nhận 3 ca suy thận cấp sau khi bị rắn cắn đi kèm thiếu máu tan máu vi mạch, đều phải lọc máu và trải qua giai đoạn hồi phục kéo dài [7].
Nghiên cứu công bố năm 1981 theo dõi 4.360 trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ nhập viện tại miền nam Ấn Độ giai đoạn 1976-1979 cho thấy ngộ độc nọc rắn chiếm 1,4% tổng số ca và là nguyên nhân phổ biến nhất gây suy thận cấp ở nhóm tuổi này [8]. Đa số 42 trẻ bị vô niệu đều mang bằng chứng đông máu nội mạch và hoại tử ống thận cấp, trong đó biến chứng suy thận ở trẻ em có xu hướng xuất hiện thường xuyên và nghiêm trọng hơn so với người lớn [8].
Hiểu lầm tai hại về việc hạ sốt, trị viêm bằng mật rắn
Nhiều người lầm tưởng mật rắn có tính hàn nên giúp thanh nhiệt, tiêu viêm, cắt cơn sốt tức thì. Tuy nhiên, các trích đoạn y văn không hề ghi nhận bằng chứng khoa học nào chứng minh việc uống mật rắn tươi có tác dụng hạ thân nhiệt hay kiểm soát phản ứng viêm an toàn ở người.
Sự suy giảm triệu chứng sốt giả tạo đôi khi chỉ là dấu hiệu cơ thể bị nhiễm độc nặng, trụy mạch hoặc hạ huyết áp do độc tố [5]. Dịch mật rắn chứa nhiều acid mật đậm đặc, muối mật và độc chất sinh học có thể gây hoại tử niêm mạc đường tiêu hóa, thấm trực tiếp vào hệ tuần hoàn gây vỡ hồng cầu và hủy hoại tế bào gan [3], [1]. Việc ngâm mật vào rượu mạnh cũng không thể trung hòa được độc tố hay tiêu diệt hết mầm bệnh sinh học có trong mật tươi.
Nhóm đối tượng tuyệt đối không sử dụng
Người mắc các bệnh lý nền về gan như viêm gan B mạn tính, xơ gan, men gan cao tuyệt đối không được dùng túi mật rắn [1]. Độc tố tích tụ từ mật rắn có thể kích hoạt suy gan tối cấp đe dọa trực tiếp tính mạng trên nền gan yếu [1].
Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm thận mạn hoặc bệnh lý tim mạch cũng đối diện nguy cơ tử vong cao nếu dùng mật rắn. Trẻ em là nhóm đặc biệt tổn thương, bởi các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng biến chứng hoại tử thận do độc tố từ rắn ở trẻ nhỏ thường có mức độ nặng nề và tỷ lệ xảy ra cao hơn người trưởng thành rất nhiều [8].
Xử trí khi có dấu hiệu ngộ độc mật rắn
Nếu đã lỡ nuốt mật rắn tươi và xuất hiện các triệu chứng bất thường như vàng da, vàng mắt, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu như nước vối, phù nề hoặc đau bụng dữ dội, cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa chống độc. Tình trạng này phản ánh tổn thương gan và hoại tử ống thận đang tiến triển [3], [1].
Trong điều trị suy gan cấp do mật rắn, các biện pháp lọc máu hấp phụ kết hợp thay huyết tương cần được chỉ định càng sớm càng tốt để loại bỏ độc chất lưu hành trong máu, ngăn ngừa tổn thương chuyển biến sang suy thận [1]. Bệnh nhân suy thận cấp nặng có thể cần kiềm hóa nước tiểu và tiến hành thẩm phân phúc mạc hoặc chạy thận nhân tạo để bảo tồn chức năng tim, gan, phổi [4].
Lời khuyên an toàn cho sức khỏe
Mật rắn hổ mang nói riêng và mật rắn tươi nói chung không phải phương thuốc hạ sốt, trị viêm an toàn. Độc tính của chúng có thể tàn phá gan, gây hoại tử ống thận cấp và để lại di chứng nội tạng lâu dài [3], [1].
Khi gặp các vấn đề về sốt hay viêm nhiễm, người bệnh cần sử dụng các nhóm thuốc hạ sốt, kháng viêm đã được khoa học kiểm chứng theo đơn của bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại phủ tạng động vật hoang dã chưa qua xử lý để tránh rủi ro ngộ độc đe dọa mạng sống.