Cây rút dại thường mọc hoang dại tại các bờ ruộng, đầm lầy và vùng đất ngập nước trên khắp cả nước. Nhiều người quen hái các loại rau dại ven đồng về chế biến món ăn mà ít bận tâm đến việc nhận diện chính xác từng loài thực vật. Thắc mắc về việc hạt rút dại có độc không cũng như mức độ an toàn của loài cây này là vấn đề sức khỏe được nhiều người quan tâm.
Theo các dữ liệu sinh học và nông học thực tế, hạt rút dại không phải là thực phẩm an toàn và chưa hề có nghiên cứu nào chứng minh hạt cây này an toàn để con người sử dụng làm thức ăn. Do đó, người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái hay ăn hạt rút dại nhằm phòng tránh các rủi ro ngộ độc tiềm ẩn.
Bối cảnh và nguy cơ nhầm lẫn thực vật
Cây rút dại (tên khoa học là Aeschynomene indica, thuộc họ Đậu Leguminosae) thường phát triển rất mạnh tại các cánh đồng lúa [1]. Do hình thái bên ngoài có nhiều nét tương đồng với rau rút ăn được hoặc các cây họ đậu khác, loài cỏ dại này rất dễ bị hái nhầm nếu quan sát không kỹ. Cây sinh trưởng hoang dã, vươn cao và cạnh tranh gay gắt chất dinh dưỡng của các loại cây trồng xung quanh [1].
Các loại cây mọc dại ngoài đồng ruộng tự nhiên thường tích tụ nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp để tự vệ trước sâu bệnh và động vật ăn cỏ. Việc sử dụng các bộ phận của cây hoang dại, đặc biệt là phần hạt vốn là nơi tập trung dưỡng chất và các hoạt chất sinh học bảo vệ mầm cây, luôn đi kèm với rủi ro sức khỏe rất cao. Nhận diện sai loài cây là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các ca ngộ độc thực vật trong đời sống thường ngày.
Hạt rút dại có độc không?
Đối với câu hỏi hạt rút dại có độc hay không, các ghi nhận thực tế chỉ ra rằng hạt rút dại không nằm trong danh mục các loại hạt ăn được và tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc. Dữ liệu độc tính cụ thể về alkaloid trong hạt rút dại ở người hiện chưa được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản, nhưng đây là loài cây hoang dại bị xem là cỏ gây hại trong nông nghiệp chứ không phải cây lương thực [1].
Trong y văn thế giới, việc nhầm lẫn tên khoa học viết tắt "A. indica" rất dễ dẫn đến những suy diễn sai lầm nghiêm trọng về độc tính. Chẳng hạn, loài cây móng ngựa Ấn Độ có tên khoa học là Aesculus indica chứa độc tố saponin escin (hoặc aesculin), có khả năng phá hủy hồng cầu sau khi ăn phải [2]. Chất độc aesculin từ hạt và lá của loài cây gỗ này có thể gây mệt mỏi, liệt, hôn mê và tử vong, với liều gây chết LD50 trên chuột đồng là 10,7 mg/g thể trọng sau một liều chiết xuất hạt [2]. Mặc dù cây rút dại (Aeschynomene indica) là loài thân thảo hoàn toàn khác biệt với loài cây thân gỗ trên, việc cùng loài thực vật hoang dại chưa rõ độ an toàn là lời cảnh báo rõ ràng rằng người tiêu dùng không được mạo hiểm ăn thử các loại hạt dại trôi nổi.
Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của cây rút dại
Để hiểu rõ hơn về các chất có trong cây rút dại, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học trên các bộ phận của loài thực vật này. Trong một nghiên cứu công bố năm 2024, các nhà nghiên cứu đã phân tích thành phần tinh dầu chiết xuất từ lá và thân cây rút dại (Aeschynomene indica) mọc hoang bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và sắc ký GC-FID/MS [3].
Nghiên cứu trên đã xác định được 56 hợp chất trong tinh dầu lá (chiếm 95,1%) và 55 hợp chất trong tinh dầu thân (chiếm 97,6%) [3]. Các thành phần chủ yếu bao gồm (E)-caryophyllene, linalool, viridiflorol, phytol, axit hexadecanoic, trans-verbenol và alpha-guaiene [3]. Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy tinh dầu lá có khả năng chống oxy hóa với giá trị IC50 là 0,11 +- 0,01 microg/mL, cao hơn so với tinh dầu thân là 0,19 +- 0,01 microg/mL qua thử nghiệm dọn gốc tự do ABTS [3].
Đặc biệt, nghiên cứu năm 2024 này cũng đánh giá độc tính tế bào trong ống nghiệm (in vitro) của tinh dầu rút dại đối với các dòng tế bào ung thư người gồm HepG2, MCF-7, A-549 và HCT-116 bằng phương pháp đo MTT [3]. Kết quả cho thấy tinh dầu rút dại thể hiện tiềm năng gây độc tế bào đáng kể đối với tế bào ung thư vú MCF-7, với giá trị IC50 đạt 10,04 +- 1,82 mug/mL đối với tinh dầu lá và 15,89 +- 1,66 mug/mL đối với tinh dầu thân, đồng thời gây độc tế bào ở mức trung bình trên các dòng tế bào còn lại [3]. Hoạt tính tiêu diệt tế bào mạnh mẽ này cho thấy các bộ phận của cây rút dại chứa các chất có hoạt tính sinh học rất cao, không thể tùy tiện đưa vào đường tiêu hóa khi chưa được kiểm nghiệm độc tính trên cơ thể sống.
Tác hại của cây rút dại trong nông nghiệp
Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm, cây rút dại còn là đối tượng kiểm soát dịch hại nghiêm trọng trong trồng trọt. Một nghiên cứu nông học công bố năm 2024 tại Trung Quốc đã điều tra thực địa trên các cánh đồng lúa gieo thẳng ở Thượng Hải và Giang Tô để làm rõ mức độ gây hại của cây rút dại [1].
Kết quả thực địa cho thấy cây rút dại sinh trưởng rất mạnh, đạt chiều cao trung bình khoảng 134,2 cm và độ vươn tán tối đa khoảng 57,9 cm [1]. Sự xâm lấn của loài cây này làm suy giảm nghiêm trọng sản lượng lúa thu hoạch. Cụ thể, khi rút dại xuất hiện với mật độ 4 cây/m2, năng suất lúa giảm khoảng 50%; khi mật độ tăng lên 8 cây/m2, sản lượng lúa bị thiệt hại tới khoảng 70% [1].
Để phòng trừ loài cỏ dại nguy hiểm này, các thí nghiệm trong nhà kính xác định rằng hai loại thuốc trừ cỏ tiền nảy mầm là saflufenacil và oxyfluorfen, kết hợp với hai loại thuốc trừ cỏ hậu nảy mầm là florpyrauxifen-benzyl và penoxsulam mang lại hiệu quả quản lý rút dại vượt trội so với các loại thuốc thông thường trên ruộng lúa [1]. Điều này đồng nghĩa với việc những cây rút dại sinh sống trên đồng ruộng thường xuyên bị phun xịt các hóa chất diệt cỏ cực mạnh. Nếu thu hái hạt hoặc thân lá của chúng, người dân còn phải đối mặt với nguy cơ ngộ độc thứ phát do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tích tụ.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các nghiên cứu sinh học phân tử hiện tại tập trung chủ yếu vào đặc điểm di truyền của cây rút dại thay vì ứng dụng dinh dưỡng. Nghiên cứu năm 2024 đã giải mã hoàn chỉnh bộ gen lục lạp của cây rút dại với chiều dài 163.613 bp, chứa 83 gen mã hóa protein, đồng thời chỉ ra quan hệ họ hàng gần giữa rút dại với đậu tương hoang (Glycine soja) và đậu tương (Glycine max) [1]. Cây rút dại cũng được nghiên cứu nhiều về cơ chế nốt sần rễ cố định đạm độc lập với yếu tố Nod cùng vi khuẩn cộng sinh Bradyrhizobium [6, 7, 8].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có chỉ dừng lại ở thử nghiệm hóa học và độc tính tế bào trong phòng thí nghiệm (in vitro) [3], hoặc phân tích nông học ngoài đồng ruộng [1]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người hay nghiên cứu độc lý đường tiêu hóa khẳng định hạt rút dại có thể dùng làm thực phẩm. Các đặc tính ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus và Bacillus subtilis với nồng độ ức chế tối thiểu MIC từ 0,312 đến 0,625 mg/mL chỉ chứng minh tiềm năng dược liệu trong ống nghiệm [3], không đồng nghĩa với việc ăn hạt cây này là có lợi cho sức khỏe.
Những hiểu lầm thường gặp về hạt rút dại
Nhiều người lầm tưởng rằng cây dại mọc cùng họ với cây đậu xanh, đậu tương thì hạt của chúng cũng có thể nấu chín để ăn như ngũ cốc thông thường. Đây là một quan niệm sai lầm rất tai hại, bởi nhiều loài đậu hoang dã chứa hàm lượng chất kháng dinh dưỡng, độc tố tự nhiên và alkaloid gây hại cho gan, thận của người.
Một hiểu lầm khác là cho rằng cây thảo dược có hoạt tính kháng khuẩn hay chống oxy hóa thì bộ phận nào của cây cũng bổ dưỡng. Cần nhớ rằng hoạt tính gây độc tế bào ung thư MCF-7 trong ống nghiệm của tinh dầu rút dại [3] cũng phản ánh khả năng gây tổn hại đến các tế bào lành nếu sử dụng sai liều lượng hoặc không qua tinh chế y học. Việc tự ý thu hái hạt hoang dại để làm thuốc truyền miệng có thể dẫn đến hậu quả khó lường.
Ai nên thận trọng tuyệt đối với cây rút dại?
Tất cả mọi người đều không nên ăn hạt rút dại, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần tránh xa tuyệt đối. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây rút dại, vì độc tính tế bào và các chất hóa học chưa rõ độ an toàn có thể ảnh hưởng tiêu cực tới thai nhi và trẻ sơ sinh [3].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa non nớt hoặc chức năng gan thận suy giảm cũng là đối tượng có nguy cơ ngộ độc cấp tính rất cao nếu nuốt phải hạt cây dại. Những người nông dân làm việc trên đồng ruộng cần thận trọng khi làm cỏ, tránh để hạt và nhựa cây dính vào thức ăn hoặc nguồn nước uống sinh hoạt.
Cách ứng xử và phòng ngừa nguy cơ trong thực tế
Trong đời sống hàng ngày, người dân cần tuân thủ nguyên tắc an toàn thực phẩm cơ bản là chỉ sử dụng những loại hạt, rau củ đã được cơ quan chức năng kiểm định và cho phép lưu hành. Không tự ý thu hái hạt rút dại mọc hoang ở bờ ruộng, ven kênh mương về làm thức ăn, nấu nước uống hay làm thuốc nam theo kinh nghiệm truyền miệng.
Khi làm vườn hoặc canh tác lúa, cần tiến hành nhổ bỏ cây rút dại từ sớm để tránh làm suy giảm năng suất cây trồng [1]. Nếu nghi ngờ bản thân hoặc người nhà vô tình ăn phải hạt rút dại và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, mệt mỏi, cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Người bệnh cần mang theo mẫu cây hoặc hạt đến cơ sở y tế gần nhất để được các bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và xử trí kịp thời.
Mỗi loài thực vật hoang dã đều sở hữu những hoạt chất sinh học phức tạp vừa có thể là nguồn dược liệu tiềm năng trong tương lai, vừa là mối nguy hại trước mắt cho sức khỏe nếu dùng sai cách. Việc trang bị kiến thức nhận biết cỏ dại và duy trì thói quen ăn uống an toàn từ các nguồn thực phẩm rõ nguồn gốc là giải pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
