Chua me lá me là loại cây quen thuộc trong mâm cơm và các bài thuốc dân gian của nhiều gia đình Việt Nam. Với vị chua thanh mát đặc trưng, nhiều người thường hái lá về nấu canh chua hoặc sắc nước uống để thanh nhiệt mà không hay biết về các rủi ro tiềm ẩn. Thực tế, không phải ai dùng loại thảo mộc tự nhiên này cũng an toàn cho sức khỏe.
Người có tiền sử sỏi thận hoặc đang điều trị sỏi đường tiết niệu tuyệt đối không nên tùy tiện dùng chua me lá me. Dù một số nghiên cứu chiết xuất cho thấy tiềm năng y học, loại cây này thuộc họ chua me đất (Oxalidaceae) vốn tích tụ nhiều axit oxalic tự nhiên. Đây là hợp chất hàng đầu làm tăng nguy cơ hình thành và tái phát sỏi canxi oxalat trong thận.
Sỏi thận và gánh nặng sức khỏe cộng đồng
Sỏi thận là một trong những bệnh lý đường tiết niệu phổ biến nhất hiện nay trên phạm vi toàn cầu [1], [2]. Khảo sát dịch tễ cho thấy tỷ lệ mắc sỏi thận trên thế giới dao động từ 1,7% đến 14,8%, riêng tại Bắc Mỹ con số này lên tới gần 10% dân số [3], [2]. Tỷ lệ tái phát sau 5 năm của bệnh sỏi có thể lên tới 50%, khiến tình trạng này trở thành một bệnh mãn tính mang lại gánh nặng lớn [2]. Khi sỏi di chuyển, người bệnh có thể bị tắc nghẽn đường tiểu, tiểu ra máu và chịu đựng những cơn đau quặn thận dữ dội [4].
Nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, sỏi tiết niệu gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng như ứ nước thận, nhiễm trùng đường tiểu hoặc xuất huyết hệ tiết niệu [5]. Hiện nay, các phương pháp phẫu thuật hay tán sỏi dù phát triển nhanh nhưng vẫn chưa thể ngăn chặn được tỷ lệ tái phát bệnh ở mức cao [1], [2]. Hầu hết các loại sỏi được hình thành trong hệ tiết niệu người bệnh là sỏi canxi oxalat [3], [6]. Do đó, việc kiểm soát chế độ ăn uống, đặc biệt là nguồn oxalate nạp vào, đóng vai trò sống còn trong việc phòng ngừa sỏi.
Cơ chế oxalate tàn phá tế bào và kết tinh thành sỏi
Quá trình hình thành sỏi canxi oxalat trong thận diễn ra qua nhiều bước phức tạp gồm bão hòa nồng độ, tạo nhân, phát triển tinh thể, ngưng tụ và bám dính vào tế bào thận [1]. Oxalate là một axit dicarboxylic hữu cơ thường có trong các loại thực vật tự nhiên [7]. Thận là cơ quan thiết yếu chịu trách nhiệm bài tiết lượng oxalate này, nhưng khi nồng độ oxalate quá mức sẽ kích hoạt quá trình tạo sỏi [7].
Nồng độ oxalate cao gây tổn thương trực tiếp lên các tế bào ống thận và gây ra stress oxy hóa nghiêm trọng [1]. Nghiên cứu năm 2021 xác nhận khi tiếp xúc với nồng độ oxalate 2 mmol/L, các tế bào ống lượn gần ở người (HK-2) bị kích hoạt quá mức cơ chế tự thực (autophagy) dẫn đến chết tế bào theo hình thức ferroptosis [2]. Tổn thương tế bào biểu mô này chính là nền tảng khởi phát cho sỏi bám dính [2]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng việc tiếp xúc với oxalate làm tăng biểu hiện của phân tử JPT2, từ đó điều hòa trục tín hiệu PI3K/AKT để thúc đẩy tinh thể bám dính vào tế bào và kích hoạt phản ứng viêm đại thực bào, thúc đẩy tiến trình khoáng hóa sỏi thận [7].
Các bằng chứng khoa học về chiết xuất chua me lá me
Cây chua me lá me có tên khoa học là Biophytum sensitivum, thuộc họ Oxalidaceae [5]. Cây này từng được y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ dùng để hỗ trợ trị sỏi thận [5]. Các nhà khoa học đã tiến hành kiểm chứng tác động của các phân đoạn chiết xuất từ cây này trên mô hình động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu năm 2017 thử nghiệm trên chuột cống bị gây sỏi canxi oxalat bằng natri oxalat tiêm phúc mạc (liều 70 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày) [8]. Chuột được uống phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết methanol toàn phần với liều 20 mg/kg và 40 mg/kg trước khi tiêm oxalat 1 giờ [8]. Kết quả cho thấy phân đoạn này ngăn chặn đáng kể sự biến đổi sinh hóa trong nước tiểu, ngăn tăng nồng độ creatinine, axit uric và ure máu (BUN) [8]. Lượng canxi, oxalat và photphat lắng đọng trong mô thận giảm rõ rệt, đồng thời giảm quá trình peroxy hóa lipid và giảm tích tụ cặn tinh thể [8]. Tác dụng này được nhận định là nhờ tính năng lợi tiểu, chống oxy hóa và bảo vệ thận của các hoạt chất tinh chế [8].
Một nghiên cứu khác năm 2015 đánh giá dịch chiết methanol chuẩn hóa của cây trên chuột cống được cấy đĩa kẽm vào bàng quang [5]. Sau phẫu thuật, chuột được cho uống dịch chiết với các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể liên tục trong 7 ngày [5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp cải thiện lượng nước tiểu, tăng độ lọc cầu thận và giảm bài tiết protein [5]. Đồng thời, việc điều trị giúp giảm lắng đọng sỏi xung quanh đĩa kẽm và ngăn ngừa sự tăng cao của creatinine, axit uric và ure máu, trong đó mức liều 400 mg/kg mang lại hiệu quả cao nhất [5].
Ranh giới giữa dịch chiết tinh chế và cây tươi tự nhiên
Cần hiểu rõ rằng các thử nghiệm trên chỉ dùng phân đoạn chiết xuất tinh khiết (như phân đoạn ethyl acetate) trên động vật chứ không cho ăn cây thô nguyên bản [8], [5]. Chiết xuất này đã loại bỏ hoặc cô lập bớt các thành phần bất lợi để giữ lại chất chống oxy hóa [8]. Ngược lại, việc người dân tự ý hái cây tươi về sắc uống hoặc nấu ăn lại đưa trực tiếp toàn bộ lượng axit oxalic tự nhiên trong họ Oxalidaceae vào cơ thể.
Hàm lượng oxalate tự do cao khi vào cơ thể sẽ được đào thải qua thận, làm tăng độ bão hòa nước tiểu và tăng nguy cơ kết tinh sỏi [1], [7]. Nồng độ oxalate cao còn trực tiếp phá hủy tế bào ống thận người thông qua cơ chế ferroptosis và thúc đẩy phản ứng viêm [2], [7]. Do đó, người bệnh không thể đánh đồng giữa bài thuốc chiết xuất trong phòng thí nghiệm với việc tùy tiện dùng lá cây tươi tại nhà.
Vai trò của hệ vi sinh đường ruột trong chuyển hóa oxalate
Bên cạnh hoạt động của thận, hệ vi khuẩn đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý lượng oxalate dung nạp từ chế độ ăn uống [3], [4]. Con người không thể tự phân hủy oxalate, nhưng một số vi sinh vật đường ruột lại có khả năng làm giảm gánh nặng tinh thể này [3].
Nghiên cứu trên ruồi giấm Drosophila melanogaster năm 2020 cho thấy lợi khuẩn Bacillus subtilis 168 có khả năng phân giải oxalate, làm giảm gánh nặng sỏi, cải thiện sức khỏe và cư trú ổn định trong ruột ruồi tới 5 ngày mà không làm tăng kết tụ sỏi [3]. Năm 2024, chủng Lactiplantibacillus plantarum AR1089 được chứng minh có hiệu suất phân hủy oxalate đạt 14,15% trong ống nghiệm, giúp giảm tinh thể canxi oxalat trong thận chuột và cải thiện nồng độ creatinine [6]. Một nghiên cứu năm 2021 so sánh thói quen ăn uống của 30 bệnh nhân sỏi thận và 30 người khỏe mạnh cũng chỉ ra chi Lactobacillus đóng góp tới 79% vào việc ngăn ngừa sỏi do tiêu thụ đồ uống chứa oxalate, đồng thời các chủng phân lập có thể phân hủy khoảng 50% axit oxalic trong mô hình đại tràng [4]. Nếu hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng, khả năng giáng hóa oxalate giảm đi, khiến nguy cơ tạo sỏi càng tăng cao khi ăn thực vật họ chua me.
Ai nên cẩn trọng và cách phòng ngừa sỏi an toàn
Những người đang bị sỏi canxi oxalat hoặc có tiền sử từng mổ, tán sỏi tiết niệu là đối tượng đầu tiên phải tránh dùng chua me lá me. Người có chức năng thận suy giảm, tổn thương biểu mô ống thận cũng cần loại bỏ loại thảo dược này khỏi thực đơn vì thận đang yếu sẽ không thể xử lý nồng độ oxalate lớn mà không bị tổn thương thêm [2]. Người đang có triệu chứng viêm đường tiết niệu, tiểu buốt, tiểu máu cũng không được tự ý sắc cây uống để "trị bệnh" theo lời truyền miệng [5], [4].
Để bảo vệ đường tiết niệu, người dân cần tuân thủ chế độ uống đủ nước mỗi ngày nhằm giữ nước tiểu loãng, ngăn ngừa nồng độ các chất hòa tan vượt ngưỡng bão hòa [1]. Nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, hạn chế lạm dụng các loại rau củ hay thức uống giàu oxalate đậm đặc mà không có hướng dẫn chuyên môn [4], [7]. Bổ sung các nguồn thực phẩm lên men chứa các chủng vi khuẩn hữu ích có thể hỗ trợ đường ruột phân giải một phần chất dư thừa [3], [6], [4]. Khi gặp các dấu hiệu đau quặn hông lưng, tiểu khó hay nghi ngờ có sỏi thận, người bệnh cần tới bệnh viện chuyên khoa để chụp chiếu và nhận đơn thuốc chính quy thay vì tự chữa bằng cây cỏ dân gian.
