Nhiều người có thói quen hái lá tiết dê vò lấy nước làm thạch mát giải nhiệt hoặc hãm nước đặc uống hằng ngày thay trà vì nghĩ thảo dược tự nhiên lành tính. Thậm chí, không ít người tin rằng uống nước hãm thật đặc mỗi ngày sẽ giúp thanh lọc gan, làm sạch thận và giải độc cơ thể nhanh hơn. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng thảo mộc này mỗi ngày với nồng độ đậm đặc tiềm ẩn những nguy cơ về độc tính bán trường diễn và áp lực chuyển hóa mà người dùng hiếm khi lường trước.
Thực tế, uống nước lá tiết dê đậm đặc liên tục trong thời gian dài không hoàn toàn an toàn như dân gian truyền miệng. Dù các dữ liệu thử nghiệm ban đầu ghi nhận chiết xuất từ cây này an toàn ở liều cấp tính, giới khoa học vẫn nhấn mạnh sự thiếu hụt nghiên cứu về độc tính trường diễn dài ngày khi dùng hằng ngày.
Thói quen uống nước hãm đặc hằng ngày và những băn khoăn
Trong nếp sống quen thuộc của người Việt, lá tiết dê (tên khoa học phổ biến là Cissampelos pareira) thường mọc hoang rào, dễ tìm và dễ chế biến. Cảm giác mát lạnh khi ăn thạch lá tiết dê hay vị thanh đắng nhẹ khi hãm nước uống khiến nhiều người lầm tưởng dùng càng nhiều càng tốt. Không ít gia đình nấu cả nồi nước đặc, trữ tủ lạnh uống thay cho nước lọc suốt nhiều tuần liền.
Thắc mắc thường gặp nhất là liệu dùng liên tục như vậy có gây suy thận, tích tụ độc chất hay làm quá tải gan không. Cơ thể con người cần lọc và chuyển hóa tất cả các hợp chất hoạt sinh học nạp vào. Khi một lượng lớn hoạt chất lạ liên tục đi vào tuần hoàn mà không có quãng nghỉ, hệ cơ quan giải độc sẽ phải đối mặt với nguy cơ tích lũy sinh học.
Cơ chế tác động: Chuyển hóa và áp lực lọc thải
Cây lá tiết dê chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên, trong đó có các alkaloid đặc trưng của họ Tiết dê (Menispermaceae). Khi vào cơ thể, các hợp chất này được hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa chủ yếu qua gan nhờ các enzyme cytochrom P450, sau đó các sản phẩm chuyển hóa được đào thải qua đường thận.
Ở liều lượng ẩm thực thông thường, gan và thận dễ dàng xử lý các hợp chất này. Tuy nhiên, nước hãm đậm đặc chứa nồng độ alkaloid và các chất chiết xuất cao gấp nhiều lần so với thạch ăn thông thường. Khi uống hằng ngày, nồng độ các chất này trong máu duy trì ở mức cao, buộc tế bào gan phải tăng cường giải độc và cầu thận phải tăng tốc độ lọc liên tục, dẫn đến nguy cơ quá tải chuyển hóa bán trường diễn.
Bằng chứng khoa học về độc tính và mức độ an toàn
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành khảo sát độc tính cấp và bán cấp của dịch chiết cồn 50% từ cây Cissampelos pareira trên động vật gặm nhấm [1]. Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột được cho uống liều đơn lên đến 2 g/kg thể trọng, kết quả ghi nhận chuột không bị chết, không thay đổi hành vi hay các hoạt động sinh lý [1].
Ở phần thử nghiệm độc tính bán cấp, các nhà nghiên cứu cho chuột cống uống dịch chiết với hai mức liều 1 g/kg/ngày hoặc 2 g/kg/ngày liên tục trong thời gian 28 ngày [1]. Kết quả theo dõi cho thấy không có con vật nào bị chết [1]. Các chỉ số sinh hóa máu quan trọng liên quan đến gan thận như men gan aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT), bilirubin toàn phần, bilirubin liên hợp, creatinine và chỉ số nitơ urê máu (BUN) không có sự thay đổi rõ rệt giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm đối chứng [1].
Bên cạnh đó, các chỉ số huyết học như số lượng bạch cầu, tiểu cầu, huyết sắc tố, cùng các xét nghiệm nước tiểu tìm glucose, thể ceton, trụ niệu, hồng cầu và albumin đều cho kết quả âm tính hoặc không khác biệt [1]. Trọng lượng các cơ quan nội tạng và cấu trúc mô bệnh học của chuột sau 28 ngày dùng liều cao cũng không phát hiện tổn thương bất thường [1]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu năm 2008 đã đưa ra kết luận rõ ràng rằng dù an toàn trong 28 ngày bán cấp, vẫn cần có thêm các nghiên cứu độc tính trường diễn dài hạn hơn nữa để khẳng định tính an toàn vững chắc [1].
Một thử nghiệm khác thực hiện năm 2021 nhằm đánh giá tác động tâm thần kinh cũng tiến hành thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính trên chuột theo hướng dẫn chuẩn OECD 423 [2]. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất cồn - nước từ lá tiết dê không gây ngộ độc cấp tính hay tử vong ở chuột thí nghiệm ở liều lên tới 2000 mg/kg [2]. Thử nghiệm này cũng chứng minh ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg, chiết xuất lá thể hiện tác dụng giảm vận động, giãn cơ xương và an thần [2].
Bốn rủi ro tiềm ẩn khi tự ý dùng nước đậm đặc dài ngày
Dựa trên các đặc tính dược lý và giới hạn dữ liệu nghiên cứu, việc hãm nước đặc uống mỗi ngày có thể dẫn tới 4 rủi ro đáng chú ý sau:
Thứ nhất là nguy cơ độc tính tích lũy bán trường diễn chưa kiểm soát. Thử nghiệm trên động vật mới chỉ dừng lại ở mốc thời gian 28 ngày theo dõi [1]. Việc con người uống nước đặc liên tục qua nhiều tháng, nhiều năm hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng bảo chứng về tính an toàn dài hạn, đặc biệt là sự thiếu hụt các thử nghiệm độc tính trường diễn [1].
Thứ hai là áp lực chuyển hóa do nồng độ alkaloid cao. Các nghiên cứu đều sử dụng quy trình chiết xuất và kiểm soát nồng độ chặt chẽ trong phòng thí nghiệm [1, 3]. Trong đời sống, việc tự hãm nước thật đặc khiến lượng alkaloid nạp vào cơ thể không thể định lượng được, gây gánh nặng chuyển hóa thường trực lên hệ enzyme gan và cơ chế lọc ở cầu thận.
Thứ ba là rủi ro che lấp hoặc làm biến đổi các chỉ số sinh hóa khi có bệnh nền. Trong nghiên cứu năm 2011, chiết xuất rễ của cây ở liều 200 và 400 mg/kg trên chuột làm giảm mức cholesterol nhưng lại làm tăng nồng độ triglyceride trong huyết thanh [3]. Sự xáo trộn chuyển hóa lipid này cảnh báo rằng việc đưa một lượng lớn chiết xuất cây vào cơ thể có thể tác động không đồng nhất lên các chỉ số mỡ máu.
Thứ tư là nguy cơ tương tác dược lý và ức chế thần kinh cơ. Thử nghiệm năm 2021 ghi nhận chuột dùng chiết xuất lá ở liều 400 mg/kg bị giảm khả năng giữ thăng bằng trên thanh quay, giảm lực bám và mất nhiều thời gian hơn để thoát khỏi ống trụ trong thử nghiệm vận động [2]. Tác dụng làm giãn cơ xương này nếu cộng dồn khi uống quá đặc có thể gây mệt mỏi cơ bắp, uể oải, mất tập trung cho người lao động hằng ngày [2].
Các mặt lợi ích ghi nhận trong phòng thí nghiệm và giới hạn
Dù tiềm ẩn rủi ro khi dùng sai cách, các bộ phận của cây lá tiết dê vẫn cho thấy nhiều tiềm năng dược lý đáng chú ý khi được nghiên cứu bài bản. Nghiên cứu năm 2011 trên chuột bị tổn thương gan do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) cho thấy chiết xuất rễ cây giúp giảm đáng kể các men gan AST, ALT, ALP và bilirubin huyết thanh về gần mức bình thường [3]. Trên mô hình tế bào gan biệt hóa HepG2, chiết xuất này ở các nồng độ từ 20 đến 100 microgam/ml giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào so với nhóm tiếp xúc với độc chất CCl4 [3].
Ngoài ra, chiết xuất rễ cây cũng cho thấy khả năng tăng cường các enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD, catalase, GST, GPx và GSH ở liều 200 và 400 mg/kg [3]. Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột mang khối u báng Dalton cũng ghi nhận chiết xuất methanol của cây giúp ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm với giá trị IC50 là 95,5 microgam/ml, làm giảm thể tích khối u và tăng thời gian sống của chuột thí nghiệm thêm 54% đến 72% ở liều 200 và 400 mg/kg [4]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống bị phì đại cơ tim do thyroxin cho thấy chiết xuất rễ liều 100 và 200 mg/kg giúp cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa và bảo vệ cơ tim tương đương thuốc chuẩn amlodipine [5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của toàn bộ các bằng chứng khoa học này là chúng mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) và mô hình tế bào biệt hóa trong ống nghiệm [1, 2, 4, 5]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người để xác lập liều điều trị an toàn cũng như khẳng định khả năng chữa bệnh của lá tiết dê.
Hiểu lầm thường gặp: "Càng đắng đậm càng bổ thận mát gan"
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là quan niệm thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối vô hại, uống nước hãm càng đặc thì tác dụng thải độc cho gan thận càng mạnh. Thực tế, trong y học cổ truyền và dân gian, dược liệu luôn cần được phối ngũ và dùng đúng liều lượng chỉ định.
Nước hãm quá đặc không làm gan khỏe hơn mà còn bắt gan phải làm việc liên tục để xử lý tạp chất và các hợp chất hữu cơ nồng độ cao. Tương tự, thận phải tăng bài tiết chất cặn bã qua nước tiểu. Khi cơ thể thiếu nước lọc thông thường do chỉ uống nước hãm đậm, nguy cơ lắng đọng và mất cân bằng điện giải có thể xảy ra.
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người có tiền sử viêm gan mạn tính, suy giảm chức năng gan hoặc xơ gan không nên tự ý dùng nước lá tiết dê đậm đặc thay thuốc chữa bệnh. Dù nghiên cứu năm 2011 cho thấy tiềm năng bảo vệ gan trên chuột [3], nhưng việc hấp thu chiết xuất chưa qua tinh chế ở người bệnh gan thực tế có thể tạo thêm gánh nặng cho cơ quan đang bị tổn thương.
Người suy giảm chức năng thận, người có rối loạn mỡ máu (đặc biệt là tăng triglyceride máu) cũng cần dè chừng vì chiết xuất cây từng được ghi nhận làm tăng triglyceride huyết thanh trên động vật [3]. Người đang phải vận hành máy móc, lái xe cần lưu ý tác động gây giãn cơ xương và an thần của lá đã được chứng minh thực nghiệm [2].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa từng được đưa vào bất kỳ thử nghiệm an toàn nào trong các tài liệu khoa học nêu trên. Dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên chuột đực hoặc chuột cống khỏe mạnh [1, 3, 5]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng dịch chiết đậm đặc của lá tiết dê.
Cách dùng an toàn trong đời sống hằng ngày
Để sử dụng lá tiết dê một cách an toàn mà vẫn tận hưởng được lợi ích giải khát truyền thống, người dân nên đưa thảo dược này về đúng vị trí thực phẩm ẩm thực thay vì coi là thuốc bổ thần kỳ. Thay vì nấu nước đặc quánh uống từ sáng đến tối, chỉ nên dùng thạch lá tiết dê tươi giải nhiệt thỉnh thoảng trong tuần với lượng vừa phải.
Khi hãm nước lá tiết dê, chỉ nên dùng với nồng độ thật loãng, hãm như nước trà thoang thoảng và không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc tinh khiết. Tuyệt đối không tự ý kết hợp lá tiết dê với các loại thuốc tân dược điều trị tim mạch, hạ mỡ máu hay thuốc an thần khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Nếu đang mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang trong phác đồ điều trị y khoa, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị trước khi dùng.
Lá tiết dê là một cây thuốc dân gian có nhiều tiềm năng sinh học như an thần, giãn cơ và chống oxy hóa đã được ghi nhận bước đầu trên động vật thí nghiệm [1, 2]. Tuy vậy, việc lạm dụng nước hãm đặc mỗi ngày tiềm ẩn rủi ro tích lũy do thiếu vắng bằng chứng an toàn trường diễn dài hạn [1]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước lọc và sử dụng thảo mộc với thái độ thận trọng, chừng mực.
