Nhầm lẫn phổ biến từ kinh nghiệm truyền miệng
Trong dân gian, cây găng trâu (tên khoa học là Catunaregam spinosa, đồng danh Randia dumetorum, thuộc họ Cà phê Rubiaceae) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc xông, rửa hoặc uống để điều trị các vấn đề tiêu hóa [1]. Nhiều người thường cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, cứ hái lá hay bóc vỏ cây đun nước uống là có thể thanh nhiệt, trị bệnh.
Tuy nhiên, các dữ liệu hóa thực vật hiện đại cho thấy đây là loài cây chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp [4, 7]. Việc sử dụng tùy tiện không đúng liều lượng có thể dẫn tới những phản ứng phụ bất lợi cho sức khỏe, đặc biệt là hiện tượng cồn cào, nôn mửa hoặc kích ứng niêm mạc ruột non và dạ dày.
Cơ chế tác động và những hoạt chất có trong cây
Các nghiên cứu chiết xuất hóa học đã phân lập được từ vỏ thân và các bộ phận của cây găng trâu nhiều nhóm chất đa dạng. Năm 2008, một nghiên cứu phát hiện vỏ thân cây chứa hợp chất dihydroisocoumarin mới cùng hợp chất iridoid 3-deoxyartselaenin C, scopoletin, scoparone, morindolide và các lignan như pinoresinol, medioresinol, secoisolariciresinol [2].
Bên cạnh đó, năm 2011, các nhà khoa học tiếp tục phân lập được 7 hợp chất triterpenoid saponin từ vỏ thân loài cây này, bao gồm 4 hợp chất mới đặt tên là catunaroside A-D cùng swartziatrioside, aralia-saponin V và araliasaponin IV [3]. Về mặt sinh học, saponin là nhóm chất có tính tẩy rửa tự nhiên, có khả năng kích ứng bề mặt biểu mô và gây biến đổi tính thấm màng tế bào.
Một phân tích bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) trên dịch chiết vỏ rễ găng trâu còn ghi nhận hoạt chất 7-hydroxy-6-methoxy-2H-1-benzopyran-2-one chiếm diện tích pic rất cao, lên đến 67,47% [4]. Những hoạt chất này tạo nên dược tính đa dạng nhưng đồng thời cũng là nguồn cơn gây kích thích mạnh nếu đi vào cơ thể qua đường uống mà không qua kiểm soát.
Bằng chứng khoa học về độc tính tế bào
Một công bố vào năm 2021 đã đánh giá hoạt tính kháng nấm và độc tính tế bào của lá cây găng trâu (Catunaregam spinosa) cùng một số dược liệu khác [5]. Trong nghiên cứu này, các mẫu thực vật được chiết xuất tuần tự bằng các dung môi: hexane, chloroform, ethyl acetate, ethanol, methanol và nước cất [5]. Khả năng ức chế vi nấm được kiểm tra trên 4 loài nấm men và 2 loài nấm sợi với dải nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 0,04 đến 2,50 mg/mL [5].
Đáng chú ý, khi thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào biểu mô thận khỉ châu Phi (tế bào Vero), các nhà khoa học nhận thấy các phân đoạn chiết kém phân cực như hexane, chloroform và ethyl acetate thể hiện độc tính tương đối cao hơn so với các phân đoạn phân cực như ethanol, methanol hay nước [5]. Ngược lại, phân đoạn chiết bằng nước không biểu hiện độc tính đáng kể lên dòng tế bào Vero (P > 0,05) [5].
Kết quả này cho thấy độc tính của găng trâu phụ thuộc mật thiết vào dung môi chiết và nồng độ các chất tan kém trong nước. Một tổng quan khoa học năm 2021 cũng chỉ rõ, dù găng trâu được dùng trong y học cổ truyền như Ayurveda để hỗ trợ bệnh tiêu hóa, kháng viêm, nhưng phần lớn dữ liệu mới dừng lại ở các thử nghiệm in vitro (ống nghiệm) và còn thiếu các nghiên cứu cơ chế trên mô hình động vật cũng như thử nghiệm lâm sàng trên người [1].
Phụ nữ có thai cần hết sức thận trọng
Nhiều lời đồn đại cho rằng một số loại vỏ cây rừng có thể dùng bừa bãi khi ốm nghén hoặc mệt mỏi thai kỳ. Tuy nhiên, chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng nào khẳng định găng trâu an toàn cho thai phụ. Ngược lại, trong thực tế dùng thuốc tự nhiên, các saponin kích thích mạnh niêm mạc ống tiêu hóa có thể gây phản xạ co thắt cơ trơn vùng chậu và tử cung, tiềm ẩn rủi ro đẩy thai hoặc gây dọa sảy thai.
Các tài liệu y khoa luôn nhấn mạnh việc dùng bất kỳ hoạt chất nào trong thai kỳ đều phải tính toán kỹ độc tính và dược động học đối với cả mẹ và thai nhi [6]. Việc tùy tiện sắc uống vỏ hay lá cây găng trâu đậm đặc có thể dẫn tới những hậu quả khó lường cho sự phát triển của thai.
Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng
Găng trâu được y học cổ truyền ghi nhận dùng trong một số bài thuốc liên quan đến gan mật và tiêu hóa [1]. Dẫu vậy, các triterpenoid saponin (catunaroside A-D, aralia-saponin) đã được tìm thấy với hàm lượng đáng kể trong vỏ thân loài cây này [3]. Saponin tự nhiên khi tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc đang bị tổn thương có xu hướng làm mỏng lớp chất nhầy bảo vệ, gây đau rát, cồn cào và buồn nôn.
Người đang có vết loét sẵn trong lòng dạ dày, tá tràng nếu uống nước sắc chưa chuẩn hóa liều lượng có thể gặp phải phản ứng co bóp dạ dày dữ dội. Điều này không những không hỗ trợ lành vết thương mà còn làm tăng nguy cơ kích ứng tiêu hóa cấp tính.
Trẻ em và người suy giảm chức năng gan
Cơ thể trẻ nhỏ có hàng rào biểu mô ruột mỏng manh và hệ enzym chuyển hóa tại gan chưa hoàn thiện. Việc tiếp xúc với các chất chiết thực vật giàu saponin hay các dẫn xuất coumarin phân lập từ găng trâu [4, 5] dễ khiến trẻ bị ngộ độc tiêu hóa, tiêu chảy cấp và mất nước. Hiện tại không có bất kỳ hướng dẫn lâm sàng an toàn nào cho phép dùng găng trâu ở đối tượng trẻ nhỏ.
Bên cạnh đó, dù bài tổng quan năm 2021 có nhắc đến tiềm năng bảo vệ gan trên mô hình thử nghiệm của một số hoạt chất [1], nhưng các phân đoạn chiết kém phân cực lại từng được chứng minh có độc tính tế bào [5]. Ở những bệnh nhân đã có men gan tăng cao hoặc chức năng gan suy giảm sẵn, việc gan phải gánh thêm nhiệm vụ chuyển hóa các phân tử phức tạp từ thảo mộc thô chưa tinh chế có thể làm tăng gánh nặng đào thải tế bào gan.
Áp dụng thực tế sao cho an toàn
Trước những cảnh báo từ nghiên cứu dược học, bạn không nên tự ý hái lá, băm vỏ thân cây găng trâu về nấu uống thay trà hay tự chế bài thuốc trị bệnh. Nếu có nhu cầu sử dụng để rửa ngoài da hay hỗ trợ sức khỏe, phải tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Khi bắt buộc phải dùng các chế phẩm dân gian, hãy quan sát kỹ phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau thắt bụng, nôn nao, chóng mặt hoặc tiêu chảy, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất. Thảo dược thiên nhiên chỉ phát huy tác dụng khi dùng đúng cách, đúng người và đúng liều lượng.