Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để cải thiện tình trạng suy giãn tĩnh mạch chân hoặc giảm sưng nề. Trong đó, chiết xuất hạt dẻ ngựa (Aesculus hippocastanum) là thành phần khá phổ biến trong các sản phẩm hỗ trợ tĩnh mạch. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này có thực sự an toàn cho tất cả mọi người hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là không. Hạt dẻ ngựa không thích hợp cho những người có bệnh nền suy gan, suy thận, người rối loạn đông máu và phụ nữ mang thai. Việc tùy tiện sử dụng các sản phẩm chưa qua kiểm chuẩn hoặc tự ý ăn hạt tươi có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc nội tạng nghiêm trọng.

Cơ chế tác động của hạt dẻ ngựa đối với cơ thể

Chiết xuất từ hạt và vỏ cây dẻ ngựa chứa các thành phần hoạt tính, điển hình là saponin nhóm escin hay beta-escin [1, 5, 6]. Các nghiên cứu ghi nhận rằng hạt dẻ ngựa tác động trực tiếp lên hệ thống mạch máu và quá trình lưu thông tuần hoàn [1].

Một thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất hạt dẻ ngựa làm co mạch máu, tác động lên cả tĩnh mạch và động mạch phụ thuộc vào liều lượng, trong đó tĩnh mạch là nơi nhạy cảm nhất [1]. Tác dụng gây co mạch này diễn ra một phần thông qua thụ thể 5-HT(2A) [1]. Khi các thụ thể này bị phong bế bằng thuốc ketanserin, hiệu ứng co mạch giảm đi rõ rệt [1]. Ngược lại, các chất ức chế cyclooxygenase như indomethacin, thuốc chẹn alpha(1) prazosin hay thuốc chẹn thụ thể angiotensin saralasin đều không làm thay đổi phản ứng co mạch này [1].

Bên cạnh tác động lên trương lực cơ trơn mạch máu, dịch chiết dẻ ngựa còn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng đông máu [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất này làm giảm đáng kể khả năng ngưng tập tiểu cầu ở người do tác nhân ADP kích thích [1]. Việc ức chế tiểu cầu kết dính giải thích lý do dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết hoặc tương tác bất lợi với người có rối loạn đông máu [1].

Ngoài ra, hoạt chất chính escin còn tác động mạnh lên chu trình sống của tế bào [2]. Nghiên cứu tế bào học năm 2013 trên dòng tế bào H-Ras 5RP7 cho thấy escin ức chế rõ rệt sự phát triển tế bào và thúc đẩy quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) phụ thuộc vào caspase-3 [2]. Dưới kính hiển vi điện tử quét và truyền qua, escin gây biến đổi cấu trúc và hủy hoại tế bào [2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được

Dù có các tác động dược lý phức tạp, chiết xuất dẻ ngựa chuẩn hóa đã từng được đánh giá trong điều trị suy tĩnh mạch mạn tính [3]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 1998, dựa trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi, đã xem xét hiệu quả của chiết xuất hạt dẻ ngựa đường uống ở bệnh nhân suy tĩnh mạch [3].

Kết quả tổng hợp cho thấy chiết xuất vượt trội hơn giả dược trong việc giảm thể tích cẳng chân, giảm chu vi bắp chân và mắt cá [3]. Các triệu chứng cơ năng như đau chân, ngứa ngáy, cảm giác căng mỏi cũng được cải thiện [3]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết có hiệu quả tương đương một số thuốc đối chứng và các tác dụng phụ nhìn chung nhẹ, ít gặp [3]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh đây là chế phẩm chuẩn hóa dùng trong khuôn khổ kiểm soát y khoa chặt chẽ [3].

Trái ngược với chế phẩm chuẩn hóa, việc sử dụng hạt dẻ ngựa tự nhiên hoặc không rõ nguồn gốc tiềm ẩn độc tính rất lớn [4]. Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2021 ghi nhận trường hợp một người đàn ông 46 tuổi khỏe mạnh, không có tiền sử bệnh lý, phải nhập viện cấp cứu sau khi ăn nhầm hạt dẻ ngựa [4]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng đau vùng thượng vị, buồn nôn dữ dội và vã mồ hôi chỉ sau 30 phút tiêu thụ [4].

Kết quả xét nghiệm máu tại phòng cấp cứu cho thấy men gan tăng nhẹ, amylase huyết thanh và amylase tụy đều tăng [4]. Đáng chú ý, bệnh nhân xuất hiện hồi hộp, đánh trống ngực và điện tâm đồ ghi nhận tình trạng rung nhĩ [4]. Bệnh nhân phải theo dõi sát sao, điều trị hỗ trợ tích cực và xét nghiệm lại trước khi chỉ số gan, tụy và nhịp tim ổn định trở lại vào ngày hôm sau [4]. Trường hợp này là minh chứng rõ ràng cho thấy độc tính của dẻ ngựa có thể gây tổn thương cấp tính trên cả tim, gan, tụy và đường tiêu hóa [4].

Về mặt độc chất học trên động vật, nghiên cứu từ năm 1984 trên gà con 2 tuần tuổi và chuột hamster cái trưởng thành đã xác định liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết hạt dẻ ngựa [5]. Cụ thể, LD50 đơn liều qua đường uống là 10,6 mg/g thể trọng ở gà con và 10,7 mg/g thể trọng ở chuột hamster [5]. Khi cho gà con uống 2 liều liên tiếp trong 2 ngày, mức LD50 giảm xuống còn 6,5 mg/g thể trọng [5]. Các dấu hiệu nhiễm độc thần kinh và toàn thân xuất hiện gồm trầm cảm, mất điều hòa vận động, liệt cơ, hôn mê và tử vong [5].

Cảnh báo đặc biệt: Phụ nữ mang thai và thai nhi

Hiện nay, chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn của chiết xuất hạt dẻ ngựa trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.

Các tổn thương trong giai đoạn bào thai có thể để lại hậu quả vĩnh viễn đến cấu trúc thận và huyết áp của trẻ khi lớn lên [2, 3, 8]. Giai đoạn phát triển của thận là thời kỳ vô cùng nhạy cảm trước mọi tác nhân bất lợi [6]. Bất kỳ sự tiếp xúc nào với độc chất, viêm nhiễm hay rối loạn chuyển hóa trong thai kỳ đều có thể cản trở quá trình hình thành đơn vị thận (nephron) [3, 8]. Việc suy giảm số lượng đơn vị thận bẩm sinh là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến bệnh thận mạn tính và tăng huyết áp khó kiểm soát ở tuổi trưởng thành [6].

Do hạt dẻ ngựa có chứa các hoạt chất saponin gây độc tế bào và tác động mạnh lên huyết động mạch máu, việc thai phụ dùng chất này tiềm ẩn nguy cơ truyền độc tính sang bào thai [1, 5, 6]. Khi không có dữ liệu chứng minh sự an toàn đối với sự phát triển của thai nhi, việc phòng ngừa rủi ro nhiễm độc tạng là nguyên tắc bảo vệ sức khỏe hàng đầu.

Ai không nên dùng hạt dẻ ngựa?

Dựa trên các đặc tính dược lý và báo cáo lâm sàng, những nhóm người sau đây cần tránh sử dụng hạt dẻ ngựa:

  • Người có bệnh nền về gan: Chiết xuất hạt dẻ ngựa có thể làm tăng men gan cấp tính và gây gánh nặng chuyển hóa tế bào gan [4]. Người bị viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan dễ bị tổn thương nặng hơn khi tiếp xúc với hoạt chất saponin [4].
  • Người có bệnh thận: Do cơ chế bài tiết và khả năng gây độc tính toàn thân khi quá liều, người suy giảm chức năng thận không nên dùng nhằm tránh nguy cơ tích tụ độc chất [5].
  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có dữ liệu kiểm chứng về độ an toàn trên người; nguy cơ gây hại cho quá trình phát triển cơ quan nội tạng của thai nhi là rất lớn [6].
  • Người rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Hạt dẻ ngựa ức chế sự ngưng tập tiểu cầu ở người, làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm hoặc gây tương tác thuốc nguy hiểm [1].
  • Người có tiền sử loạn nhịp tim: Báo cáo lâm sàng ghi nhận độc tính của hạt dẻ ngựa có thể kích hoạt cơn rung nhĩ cấp tính [4].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, hạt dẻ ngựa tươi chứa hàm lượng saponin độc hại cao, không thể ăn như các loại hạt ăn được thông thường [4]. Hình dáng bên ngoài của hạt dẻ ngựa rất giống hạt dẻ ăn (như hạt dẻ Hàn Quốc), khiến nhiều người nhặt về luộc hoặc nướng ăn dẫn đến ngộ độc cấp [4].

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng đậm đặc thì tĩnh mạch càng nhanh hồi phục. Chiết xuất dẻ ngựa gây co mạch phụ thuộc liều lượng và có ngưỡng dung nạp nhất định [1, 7]. Việc lạm dụng hoặc dùng sản phẩm thô, chưa loại bỏ tạp chất có thể phá hủy tế bào khỏe mạnh và gây độc cơ quan nội tạng [6, 7].

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu bạn đang gặp các vấn đề về suy giãn tĩnh mạch chi dưới, không nên tự ý tìm kiếm hạt dẻ ngựa tươi để nấu nước uống hay bôi đắp bên ngoài. Mọi biện pháp điều trị cần bắt đầu từ việc thăm khám chuyên khoa mạch máu.

Trong trường hợp được bác sĩ chỉ định dùng các chế phẩm chứa chiết xuất dẻ ngựa đã chuẩn hóa, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng hướng dẫn. Tuyệt đối không tự ý kết hợp với thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các thực phẩm chức năng khác khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn [1].

Khi vô tình ăn phải hạt dẻ ngựa hoặc xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như đau quặn bụng, buồn nôn, vã mồ hôi, đánh trống ngực dồn dập, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [4]. Tại bệnh viện, bác sĩ cần tiến hành xét nghiệm máu kiểm tra men gan, men tụy và đo điện tâm đồ liên tục để can thiệp kịp thời [4].

Tóm lại, chiết xuất hạt dẻ ngựa có thể hỗ trợ điều trị suy tĩnh mạch nhưng tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với chức năng gan, thận, tim mạch và thai kỳ [4, 5]. Đừng đánh đổi sức khỏe bằng việc sử dụng các sản phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn phương pháp điều trị an toàn và phù hợp nhất với thể trạng của mình.