Thói quen uống trà thảo dược và mối lo ngại độc tính
Nhiều người Việt có thói quen sao vàng các loại hạt tự nhiên, trong đó có hạt thảo quyết minh hay hạt muồng trĩn, để hãm trà uống thanh nhiệt mỗi ngày. Không ít người tin rằng các loại hạt thảo dược tự nhiên đều lành tính, uống càng nhiều càng giúp giải độc cơ thể và hạ mỡ máu.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại chỉ ra rằng việc sử dụng tùy tiện các loại hạt thuộc chi Cassia tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe. Dù mang lại một số giá trị dược lý, hạt muồng chứa các hoạt chất có thể gây độc gan, thận và tác động bất lợi đến các cơ quan nội tạng nếu dùng sai đối tượng.
Bản chất các hoạt chất trong hạt muồng
Chiết xuất từ hạt của chi Cassia chứa rất nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp. Theo tổng quan khoa học năm 2023, khoảng 137 hợp chất đã được phân lập từ hạt muồng (Cassia obtusifolia và Cassia tora), điển hình là anthraquinone, naphthopyranone, naphthalene, flavone và polysaccharide [1].
Dù các loại hạt này thường được ứng dụng trong y học cổ truyền để nhuận tràng, bảo vệ gan hoặc hỗ trợ chuyển hóa, các thành phần của chúng không hoàn toàn vô hại [1]. Đáng chú ý, các hợp chất anthraquinone và anthraquinone-glucoside là nhóm chất chính tạo nên dược tính nhuận tràng nhưng cũng là thủ phạm chính gây ra các phản ứng độc tế bào khi tích tụ trong cơ thể [2].
Cảnh báo đặc biệt: Phụ nữ mang thai
Đối tượng đầu tiên phải thận trọng và tránh sử dụng các loại hạt thuộc chi Cassia là phụ nữ đang mang thai hoặc người chuẩn bị thụ thai. Các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy các thành phần trong hạt có khả năng can thiệp trực tiếp vào chức năng sinh sản và nội tiết tố nữ.
Một nghiên cứu thực hiện năm 1999 trên chuột cống cái sau khi giao phối đã ghi nhận tác động chống thụ thai rõ rệt của dịch chiết hạt Cassia fistula [3]. Khi cho chuột uống dịch chiết nước ở các mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng từ ngày 1 đến ngày 5 của thai kỳ, tỷ lệ ngăn ngừa mang thai lần lượt đạt 57,14% và 71,43% [3]. Khi nâng mức liều lên 500 mg/kg thể trọng, tỷ lệ ức chế mang thai đạt tuyệt đối 100% [3].
Thử nghiệm sinh học trên chuột cái chưa trưởng thành bị cắt bỏ buồng trứng hai bên cho thấy, dịch chiết hạt ở liều 100 mg/kg làm tăng trọng lượng ướt của tử cung và tăng chiều cao tế bào biểu mô lòng tử cung, thể hiện hoạt tính estrogen nhẹ [3]. Tuy nhiên, khi dùng đồng thời với estradiol valerate (0,1 mg/kg thể trọng), dịch chiết lại ức chế đáng kể tác dụng kích thích tử cung của estrogen [3]. Bản chất kháng estrogen khi có mặt estrogen mạnh này cảnh báo nguy cơ rối loạn nội tiết và sảy thai tự nhiên nếu phụ nữ mang thai tiêu thụ các loại hạt này. Cần lưu ý, dữ liệu mới ghi nhận trên chuột cống mang thai và chưa có thử nghiệm đối chứng an toàn trên phụ nữ mang thai.
Nguy cơ tổn thương thần kinh và suy gan cấp ở trẻ nhỏ
Trẻ em là đối tượng tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng hạt muồng do hệ tiêu hóa và gan chưa hoàn thiện chức năng giải độc. Các báo cáo y khoa thực tế đã ghi nhận những ca nhiễm độc nghiêm trọng ở trẻ em liên quan đến hạt cây cùng chi.
Năm 2018, một báo cáo lâm sàng tại miền Bắc Ấn Độ đã ghi nhận chuỗi 3 ca bệnh trẻ nhỏ nhập viện cấp cứu trong tình trạng hôn mê, vàng da và suy giảm ý thức sau khi ăn hạt của cây Cassia occidentalis [4]. Các bác sĩ xác định hội chứng nhiễm độc mà các bệnh nhi gặp phải là hội chứng gan-cơ-não (hepatomyoencephalopathy) [4]. Cụ thể, một bệnh nhi nam 4,5 tuổi đã tiêu thụ hạt cây và xuất hiện triệu chứng lờ đờ, giảm ăn uống, thay đổi nhận thức, nói nhảm và có hành vi tự hủy hoại bản thân sau 2 ngày [4].
Các bệnh nhi đã phải trải qua hồi sức tích cực và điều trị suy gan cấp trước khi hồi phục xuất viện [4]. Đây là chuỗi ca bệnh đầu tiên ghi nhận mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hạt Cassia và hội chứng tổn thương gan não cấp tính ở người [4]. Do đó, phụ huynh tuyệt đối không cho trẻ nhỏ sử dụng các loại nước nấu từ hạt muồng và cần kiểm soát cẩn thận nguồn dược liệu trong gia đình.
Độc tính trên gan và thận: Nghiên cứu nói gì?
Tác động gây độc của hạt muồng lên các cơ quan đào thải đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm quy mô trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kết hợp mô hình QSAR (mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính định lượng) và nuôi cấy đồng thời tế bào gan - thận để đánh giá độc tính của 26 hợp chất mới phân lập từ hạt muồng (Cassia semen) [2]. Kết quả dự đoán có 6 hợp chất có khả năng gây độc cho gan và 10 hợp chất tiềm ẩn độc tính đối với thận [2]. Các nhà khoa học xác định các anthraquinone và anthraquinone-glucoside cụ thể chính là tác nhân độc hại, trong đó các nhóm thế như -OH và -OCH3 tại các vị trí R1, R2, R3, và R7 trên cấu trúc hóa học quyết định trực tiếp đến mức độ gây độc tế bào [2].
Về độc tính mạn tính trên động vật sống, một thử nghiệm năm 2017 đánh giá bột hạt muồng đông khô kéo dài 26 tuần trên chuột Sprague-Dawley [5]. Chuột được cho uống các mức liều 0,5, 2,2 và 10,0 g/kg thể trọng mỗi ngày [5]. Kết quả cho thấy nồng độ bilirubin toàn phần (TBIL) tăng phụ thuộc theo liều lượng dùng [5]. Ở tuần thứ 26, chuột đực dùng liều 2,2 và 10,0 g/kg có trọng lượng thận tương đối tăng đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Đáng chú ý, ở liều 10,0 g/kg xuất hiện tình trạng lắng đọng sắc tố trong biểu mô ống lượn gần và hiện tượng teo hoặc tái tạo ống thận; những tổn thương thận này không thể hồi phục hoàn toàn ngay cả sau 4 tuần ngưng dùng [5].
Trước đó, một nghiên cứu nuôi dưỡng bán mạn tính kéo dài 13 tuần vào năm 1991 trên chuột Sprague-Dawley sử dụng chế độ ăn chứa hạt Cassia obtusifolia ở các mức 0, 0,15, 0,5, 1,5 hoặc 5% [6]. Nhóm dùng liều cao xuất hiện tiêu chảy ngắt quãng và giảm khối lượng cơ thể [6]. Ở nhóm ăn chế độ chứa từ 0,5% hạt trở lên, chuột bị tăng sinh tủy kèm tăng bạch cầu ngoại biên do tăng bạch cầu trung tính, tăng tiểu cầu và thiếu máu nhẹ [6]. Ngoài ra, còn ghi nhận hiện tượng tăng sinh lympho và thâm nhiễm mô bào ở hạch bạch huyết mạc treo [6]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOEL) trong nghiên cứu này thậm chí thấp hơn 0,15% [6].
Vấn đề huyết áp thấp và rối loạn nhịp tim
Trong đời sống, nhiều người truyền tai nhau rằng người huyết áp thấp hoặc có rối loạn nhịp tim cần tránh dùng hạt muồng trĩn do lo ngại độc tính của các alcaloid. Dù hạt muồng được ghi nhận có một số tác động dược lý lên hệ tuần hoàn trong y học cổ truyền [1], các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện có trong bài viết này chưa phân tích cơ chế cụ thể về độc tính alcaloid gây rối loạn nhịp hay hạ huyết áp quá mức.
Những người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định vẫn cần cẩn trọng. Việc thảo dược tác động đến chuyển hóa và bài tiết có thể gián tiếp ảnh hưởng đến huyết động học, nhưng người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự suy diễn hoặc dùng theo các mẹo truyền miệng.
Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem hạt muồng như một loại trà mát có thể dùng thay nước lọc cả năm. Nghiên cứu độc học dài ngày trên chuột đã chứng minh độc tính tích tụ ở thận và gan không tự biến mất hoàn toàn ngay cả khi ngừng dùng một thời gian [5].
Những nhóm người nên thận trọng cao nhất gồm:
- Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai [3].
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [4].
- Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan hoặc mắc các bệnh lý liên quan đến thận [2], [5].
- Bệnh nhân mắc hội chứng thiếu máu mạn tính hoặc rối loạn tạo máu do hạt có thể ảnh hưởng tiêu cực đến huyết học [6].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người dân không nên tự ý thu hái các loại hạt muồng dại ngoài tự nhiên để làm thuốc hoặc pha trà, vì nguy cơ nhầm lẫn loài chứa độc tính cao như Cassia occidentalis rất dễ xảy ra [4]. Nếu dùng hạt muồng thương phẩm, chỉ sử dụng sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đã qua sơ chế hoặc sao vàng theo quy chuẩn dược liệu.
Tuyệt đối không sử dụng nước sắc từ các loại hạt này với liều lượng lớn hoặc kéo dài liên tục nhiều tuần. Khi đang điều trị các bệnh mạn tính về gan, thận hoặc tim mạch, cần hỏi ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi phối hợp bất kỳ vị thuốc đông y nào. Sử dụng thảo dược cần khoa học, hiểu đúng bản chất và không đánh đồng nguồn gốc tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối.
