Đậu tương dại dùng làm thuốc: Ai không nên tự ý uống?

Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà đem sắc nước uống để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ trị bệnh theo lời truyền miệng. Cây đậu tương dại (tên khoa học Cajanus scarabaeoides, loài họ hàng hoang dại của đậu triều Cajanus cajan) cũng là một loại dược liệu dân gian thường được nhắc tới. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này khi chưa nắm rõ thành phần và nguy cơ tương tác có thể dẫn đến nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Câu trả lời ngắn gọn là những người mắc bệnh suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị mạn tính như thuốc hạ huyết áp tuyệt đối không nên tự ý dùng đậu tương dại làm thuốc uống. Dù sở hữu nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng, các chất trong loại cây này can thiệp trực tiếp vào con đường chuyển hóa thuốc tại gan và có thể làm thay đổi gánh nặng đào thải ở thận.

Cây đậu tương dại và những hoạt chất sinh học đáng chú ý

Đậu tương dại (Cajanus scarabaeoides) thuộc họ Đậu (Fabaceae), từ lâu đã được y học cổ truyền ở một số nơi sử dụng để chữa trị nhiều chứng bệnh khác nhau ^[1]. Đây là loài họ hàng hoang dại gần gũi của cây đậu triều (Cajanus cajan), sở hữu sức sống bền bỉ và hàm lượng chuyển hóa thứ cấp phong phú ^[2].

Một nghiên cứu phân tích hóa thực vật chuyên sâu công bố năm 2023 bằng hệ thống sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UPLC-PDA-ESI-MS/MS) đã định danh 16 hoạt chất sinh học từ cây đậu tương dại ^[1]. Trong số đó, các nhà khoa học đã định lượng được 13 hợp chất qua các mùa, phát hiện isoorientin chiếm tỷ lệ rất cao từ 7,1% đến 10,2% trọng lượng khô, và orientin chiếm từ 5,17% đến 5,78% ^[1]. Ngoài ra, cây còn chứa dồi dào vitexin, isovitexin, axit gallic, catechin, luteolin và quercetin ^[1].

Nghiên cứu chuyển hóa năm 2025 cũng phân tích toàn diện hạt của loài cây này bằng phương pháp GC-MS và LC-MS ^[2]. Kết quả đã ghi nhận tới 117 chất chuyển hóa không bay hơi và 135 chất chuyển hóa bay hơi, tập trung lượng lớn flavonoid, polyphenol và axit hữu cơ ^[2]. Chiết xuất chloroform chứa lượng chất bay hơi cao nhất (55 chất), trong khi chiết xuất chloroform và ethyl acetate chứa lượng lớn chất không bay hơi (lần lượt 45 và 43 chất) ^[2].

Cơ chế tác động: Vì sao gan và thận đối mặt nguy cơ?

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên là lành tính và uống vào chỉ có lợi. Thực tế, khi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên cũng phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận hệt như các loại thuốc tân dược thông thường.

Khi phân tích con đường chuyển hóa thông qua cơ sở dữ liệu KEGG, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng các chất trong hạt đậu tương dại tham gia trực tiếp vào con đường "chuyển hóa chất ngoại sinh bởi cytochrome P450" (metabolism of xenobiotics by cytochrome P450) và "chuyển hóa thuốc - các enzyme khác" (Drug metabolism - other enzymes) ^[2]. Hệ thống cytochrome P450 tại gan là bộ máy chính chịu trách nhiệm giáng hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay. Khi các hoạt chất trong đậu tương dại kích hoạt hoặc ức chế enzyme này, tốc độ đào thải thuốc của cơ thể sẽ bị đảo lộn.

Ở thận, dữ liệu độc tính cận mạn tính từ loài họ hàng rất gần là đậu triều (Cajanus cajan) đã cho thấy những cảnh báo đáng lưu ý ^[3]. Chiết xuất nước và cồn khi dùng liều cao kéo dài đã làm gia tăng trọng lượng thận ở chuột thí nghiệm ^[3]. Điều này phản ánh áp lực lọc và đào thải của thận phải tăng lên đáng kể khi xử lý các hợp chất đậm đặc từ thảo dược.

Bằng chứng khoa học về độc tính và dược tính

Các dữ liệu nghiên cứu hiện đại về độc học và dược lý của cây đậu tương dại và các loài cùng chi Cajanus đã đem lại cái nhìn khách quan về độ an toàn của nhóm thực vật này:

Độc tính cấp và cận mạn tính trên động vật gặm nhấm (2017): Nghiên cứu khảo sát trên chuột nhắt Côn Minh và chuột cống Sprague-Dawley nhằm đánh giá độc tính của chiết xuất lá cây Cajanus cajan ^[3]. Ở thử nghiệm cấp tính, chuột được cho uống liều đơn tối đa lên tới 15,0 g/kg (đối với chiết xuất nước, ethanol và n-butanol) và 11,3 g/kg (đối với chiết xuất dichloroform), không ghi nhận ca tử vong hay bất thường hành vi ^[3]. Ở thử nghiệm cận mạn tính, chuột cống uống chiết xuất nước hoặc ethanol ở các liều 1,5, 3,0 hoặc 6,0 g/kg mỗi ngày trong 4 tuần, sau đó theo dõi hồi phục 2 tuần ^[3]. Kết quả không gây chết và không biến đổi mô bệnh học nghiêm trọng, nhưng đã ghi nhận hiện tượng tăng trọng lượng thận ở chuột cống cái dùng 3,0 g/kg chiết xuất nước hoặc 3,0 và 6,0 g/kg chiết xuất ethanol ^[3]. Đồng thời, chuột đực dùng chiết xuất ethanol bị giảm trọng lượng tinh hoàn và mào tinh hoàn; các chỉ số này chỉ trở lại bình thường sau thời gian ngừng dùng để phục hồi ^[3].

Hoạt tính ức chế ký sinh trùng trên mô hình thực nghiệm (2018): Nghiên cứu thử nghiệm chiết xuất ethanol giàu polyphenol từ thân cây đậu tương dại (Cajanus scarabaeoides) trên giun chỉ ký sinh Setaria cervi ^[4]. Chiết xuất này tiêu diệt hiệu quả cả 3 giai đoạn phát triển của giun (trứng noãn, ấu trùng microfilariae và giun trưởng thành) với nồng độ ức chế 50% (LD50) lần lượt là 2,5, 10 và 35 mcg/ml thông qua cơ chế kích hoạt stress oxy hóa ^[4]. Đáng chú ý, chiết xuất này được ghi nhận là không thể hiện độc tính đối với tế bào và mô động vật có vú trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[4].

Khả năng sinh tồn và biến dưỡng dưới tác động nhiệt (2021): Nghiên cứu phiên mã so sánh công bố năm 2021 cho thấy đậu tương dại C. scarabaeoides là loài chịu nhiệt tốt nhất trong các loài cùng chi khi xử lý ở 42 độ C (thời gian 30 phút và 3 giờ), nhờ sự biến đổi mạnh mẽ của 5.282 bản phiên mã liên quan đến chu trình sinh tổng hợp phenylpropanoid và flavonoid ^[5].

Ai không nên tự ý dùng đậu tương dại?

Dựa trên các bằng chứng về con đường chuyển hóa enzyme và tác động sinh học, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý sắc uống đậu tương dại:

Người bị suy giảm chức năng gan: Gan là nơi tập trung enzyme cytochrome P450 để chuyển hóa các hoạt chất của đậu tương dại ^[2]. Ở người suy gan, men gan kém hoạt động sẽ dẫn tới nguy cơ tích tụ hoạt chất sinh học, gây quá tải chức năng tế bào gan và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh.

Người mắc bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận: Thử nghiệm bán trường diễn trên chiết xuất loài cùng chi họ đã làm tăng trọng lượng thận ở động vật thí nghiệm ^[3]. Người có tiền sử suy thận, viêm cầu thận khi nạp lượng dịch chiết thảo mộc chứa lượng lớn khoáng chất, polyphenol và flavonoid có thể đối mặt với áp lực lọc tăng vọt, gây nguy hiểm cho nhu mô thận.

Người đang sử dụng thuốc điều trị hạ huyết áp và thuốc mạn tính: Việc đậu tương dại can thiệp vào các enzyme chuyển hóa thuốc cytochrome P450 có thể làm chậm hoặc tăng tốc độ phân hủy của thuốc hạ áp trong cơ thể ^[2]. Nếu quá trình phân hủy thuốc bị chậm lại, nồng độ thuốc trong máu tăng cao đột ngột sẽ dẫn đến hạ huyết áp quá mức, gây chóng mặt, ngất xỉu. Ngược lại, nếu thuốc bị đào thải quá nhanh, huyết áp người bệnh sẽ mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não.

Phụ nữ mang thai và cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận tính an toàn của đậu tương dại trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở động vật và tế bào [1, 2, 5]. Do đó, nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người giữ quan điểm "cây cỏ tự nhiên không bổ ngang thì cũng bổ dọc", không có tác dụng phụ như thuốc Tây. Đây là sai lầm nguy hiểm vì polyphenol, flavonoid trong thực vật thực chất là các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học rất mạnh [2, 7]. Khi hấp thu vào cơ thể với nồng độ không kiểm soát, chúng tương tác trực tiếp với các thụ thể và enzyme ^[2].

Một hiểu lầm khác là tự hái cây mọc hoang về phơi khô uống để trị bệnh ký sinh trùng hay viêm nhiễm vì nghe nói cây có tính kháng khuẩn. Dù trong phòng thí nghiệm chiết xuất thân cây có khả năng diệt giun chỉ ^[4], nhưng điều đó hoàn toàn khác với việc uống nước sắc thô tại nhà. Nước sắc tự nấu không thể định lượng được hoạt chất, đồng thời chưa qua kiểm chứng hiệu quả lâm sàng trên người.

Hơn nữa, cây dại ngoài tự nhiên còn có nguy cơ nhiễm bệnh thực vật. Điển hình như nghiên cứu năm 2023 tại Ấn Độ phát hiện có tới 46% cây đậu tương dại trên đồng ruộng nhiễm virus khảm vàng Cajanus scarabaeoides yellow mosaic virus (CsYMV) do bọ phấn trắng truyền truyền bệnh, khiến lá cây biến vàng và teo nhỏ ^[6]. Dùng cây mang mầm bệnh hoặc cây nhiễm nấm mốc càng làm tăng độc tính cho đường tiêu hóa.

Áp dụng an toàn và lời khuyên thực tế

Đậu tương dại là loài thực vật có tiềm năng dược lý trong việc chống oxy hóa và kháng viêm dựa trên thành phần hoạt chất dồi dào ^[2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu mới tiến hành trên mô hình tế bào, hạt và động vật thí nghiệm [1, 2, 5]. Chưa có phác đồ hay hướng dẫn y khoa chính thức nào về liều lượng chuẩn xác của cây đậu tương dại cho người.

Vì vậy, nếu muốn sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây đậu tương dại để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc:

• Không tự ý thu hái cây mọc hoang dã để sắc uống thay trà hằng ngày.
• Người đang có bệnh lý nền, đặc biệt là bệnh gan, thận, tăng huyết áp phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
• Nếu được thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền kê đơn, chỉ dùng đúng lượng vừa phải theo chỉ định, tuyệt đối không tăng liều hay kéo dài thời gian uống.
• Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, tiểu ít, sưng phù hoặc tụt huyết áp, phải lập tức ngừng dùng và đến ngay cơ sở y tế.

Thảo dược tự nhiên luôn là nguồn tài nguyên quý giá cho y học, nhưng việc sử dụng tùy tiện không theo cơ sở khoa học có thể biến vị thuốc thành chất gây hại. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi quyết định đưa bất kỳ loại cây thuốc nào vào chế độ uống hằng ngày.