Chế độ ăn khi mang thai luôn là mối bận tâm hàng đầu của các bà mẹ, đặc biệt là việc làm sao để nạp đủ vi chất giúp thai nhi phát triển khỏe mạnh mà không gây hại cho cơ thể. Trong số các dưỡng chất thiết yếu, folate (vitamin B9) giữ vai trò sống còn trong việc ngăn ngừa dị tật bẩm sinh ở thai nhi. Đậu răng ngựa (faba bean hay broad bean) được xem là một nguồn thực phẩm tự nhiên chứa lượng vitamin B9 vô cùng dồi dào, thu hút sự chú ý của nhiều mẹ bầu.

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai có nên ăn đậu răng ngựa để bổ sung folate hay không? Câu trả lời là có thể, vì đây là nguồn folate thực vật chất lượng cao, nhưng với một điều kiện kiên quyết: thai phụ tuyệt đối không có tiền sử bệnh favism (tình trạng thiếu men G6PD gây tan máu khi ăn loại đậu này) và vẫn phải kết hợp viên uống bổ sung theo chỉ dẫn y tế chứ không thể phụ thuộc hoàn toàn vào bữa ăn hàng ngày.

Tầm quan trọng của folate với sự phát triển ống thần kinh

Folate là một loại vitamin nhóm B cần thiết cho sự phát triển bình thường của tế bào, quá trình tổng hợp axit deoxyribonucleic (DNA), axit ribonucleic (RNA) và hoạt động của hệ thần kinh [1]. Trong những giai đoạn tế bào phân chia và tăng sinh nhanh chóng như mang thai hoặc cho con bú, nhu cầu sinh lý của cơ thể đối với loại vitamin này tăng vọt [2]. Nồng độ folate trong máu đầy đủ đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa nồng độ homocysteine và có mối liên hệ mật thiết với quá trình chuyển hóa vitamin B12 [1].

Nếu người mẹ bị thiếu hụt folate trong thai kỳ, nguy cơ thai nhi gặp dị tật ống thần kinh (NTD) và các rối loạn thần kinh khác sẽ tăng lên đáng kể [1]. Dị tật ống thần kinh là những khiếm khuyết nghiêm trọng xuất hiện từ rất sớm, xảy ra khi ống thần kinh của thai nhi không đóng kín hoàn toàn. Không chỉ vậy, thiếu folate còn liên quan mật thiết đến tình trạng sinh non và trẻ nhẹ cân khi chào đời [1].

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy tình trạng dinh dưỡng kém tối ưu của mẹ bầu ảnh hưởng tiêu cực đến sự tăng trưởng của thai nhi, đồng thời làm tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm khi trẻ lớn lên [3]. Do đó, việc duy trì mức folate ổn định là nền tảng cốt lõi để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và con ngay từ giai đoạn chuẩn bị mang thai [4].

Đậu răng ngựa: Kho tàng folate tự nhiên vượt trội

Trong tự nhiên, folate xuất hiện trong nhiều nguồn thực phẩm thực vật và động vật như gan, nấm, men bánh mì và các loại rau lá xanh [1]. Dù vậy, đậu răng ngựa nổi lên như một trong những loại cây họ đậu cổ xưa có hàm lượng folate ấn tượng bậc nhất [4]. Loại hạt này vốn là lương thực chủ yếu tại nhiều vùng canh tác lâu đời dọc thung lũng sông Nile [4].

Theo các phân tích dinh dưỡng, 100g đậu răng ngựa tươi cung cấp tới 0,423 mg folate [4]. Con số này tương đương với 106% nhu cầu khuyến nghị hàng ngày đối với người trưởng thành [4]. Đây là mật độ dinh dưỡng rất cao khi so sánh với các loại thực vật quen thuộc khác.

Để hiểu rõ sự vượt trội này, chúng ta có thể nhìn vào các phép tính khẩu phần dinh dưỡng. Để đạt mức nạp folate cần thiết trước khi thụ thai (khoảng 0,66 - 0,70 mg/ngày) chỉ từ thực phẩm, một người sẽ phải ăn tới 500g rau chân vịt sống, hoặc 900g rau chân vịt luộc chín, hoặc 900g súp lơ xanh sống (tương đương khoảng 15 khẩu phần súp lơ mỗi ngày) [4]. Việc tiêu thụ một khối lượng rau khổng lồ như vậy trong ngày là điều gần như không thực tế đối với đa số thai phụ [4]. Vì vậy, đậu răng ngựa mang lại một giải pháp thay thế giàu dưỡng chất, dễ dàng bổ sung lượng vitamin B9 tự nhiên vào bữa ăn.

Các nghiên cứu nói gì về chế độ ăn và nhu cầu folate của thai phụ?

Thực tế dinh dưỡng của phụ nữ mang thai trên toàn thế giới đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 về dịch tễ học và phòng ngừa dị tật ống thần kinh chỉ ra rằng, để đạt nguy cơ sinh con bị dị tật ống thần kinh thấp nhất, nồng độ folate trong hồng cầu của người mẹ cần đạt từ 906 nmol/L trở lên [4]. Nếu sử dụng liều bổ sung 0,4 mg axit folic theo khuyến cáo trước đây, cơ thể cần từ 8 đến 12 tuần mới đạt tới ngưỡng bảo vệ này [4]. Tuy nhiên, nếu dùng liều cao hơn là 0,8 mg axit folic, thời gian đạt ngưỡng cần thiết chỉ mất 4,2 ± 3,5 tuần [4].

Từ đó, lượng tiêu thụ khuyến nghị hàng ngày cho phụ nữ độ tuổi sinh đẻ được đưa ra ở mức 0,70 mg hoặc 0,80 mg [4]. Các nhà nghiên cứu Czeizel và cộng sự khuyến cáo mức tối ưu cho phụ nữ chuẩn bị mang thai và mang thai là 1,0 mg folate/axit folic mỗi ngày, trong đó 0,2 - 0,3 mg đến từ chế độ ăn uống và 0,7 - 0,8 mg đến từ viên uống bổ sung [4].

Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2020 tại Bangladesh đã khảo sát chế độ ăn của các bà mẹ có con bị dị tật ống thần kinh và nhóm đối chứng [5]. Kết quả cho thấy lượng folate từ bữa ăn của cả hai nhóm đều thấp hơn một nửa so với mức khuyến nghị 600 microgam/ngày [5]. Những thực phẩm giàu folate như rau chân vịt, đậu bắp, mướp đắng, súp lơ và các loại đậu rất ít khi được tiêu thụ [5]. Có tới 71% bà mẹ nhóm đối chứng dùng viên bổ sung axit folic quanh thời điểm thụ thai, so với 49% ở nhóm có con bị dị tật (p=0,038) [5]. Ngay cả với những bà mẹ hiếm hoi nạp đủ folate từ bữa ăn (>600 microgam/ngày), nồng độ folate huyết tương đo sau sinh vẫn dao động lớn, từ 1,1 đến 8,9 ng/mL (trung bình 5,1 ng/mL) [5].

Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại Vương quốc Anh trên đối tượng phụ nữ mang thai có tình trạng béo phì cũng phản ánh thực trạng đáng lo ngại [3]. Mức nhu cầu khuyến nghị (RNI) tại Anh cho phụ nữ mang thai là 300 microgam folate mỗi ngày, nhưng chỉ có khoảng 1/4 đến 1/3 số phụ nữ đạt mức này, trong khi hơn 2/3 còn lại chỉ ở mức tiêu thụ tối thiểu (LRNI) hoặc thấp hơn [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ số BMI càng cao thì nguy cơ thiếu hụt vi chất càng lớn [3].

Năm 2023, một phân tích dữ liệu thứ cấp trên 1.444 phụ nữ mang thai tại Mỹ từ nghiên cứu "Infant Feeding Practices Study II" đã đánh giá mức độ tiêu thụ các loại đậu [6]. Kết quả ghi nhận lượng ăn đậu của mẹ bầu khá thấp: trung bình chỉ 0,31 cốc đậu khô/tuần [6]. Đáng chú ý, những thai phụ ăn đậu khô từ 1 lần/tuần trở lên có chỉ số chất lượng bữa ăn (HEI) cao hơn (67,5 so với 63,6), đồng thời lượng folate nạp vào cũng có mối tương quan thuận với lượng đậu tiêu thụ (hệ số tương quan 0,286) [6].

Tại Thụy Điển, nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 trên phụ nữ mang thai giai đoạn sớm cũng cho thấy mức nạp folate từ thực phẩm trung bình dưới 300 microgam/ngày, không đủ đáp ứng nhu cầu gia tăng [7]. Do đó, việc tư vấn dinh dưỡng và chỉ định bổ sung là cực kỳ cần thiết [7].

Lợi ích và giới hạn: Thức ăn tự nhiên có thay thế được viên uống?

Đậu răng ngựa nói riêng và các loại đậu nói chung là nguồn bổ sung dinh dưỡng tuyệt vời. Việc đưa các loại đậu vào chế độ ăn thai kỳ giúp tăng cường đáng kể lượng chất xơ tổng số, protein thực vật và cải thiện tổng thể chất lượng bữa ăn [6].

Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh rằng chỉ dựa vào thực phẩm tự nhiên để nạp đủ lượng folate phòng ngừa dị tật là điều gần như không khả thi [4]. Sinh khả dụng của folate tự nhiên trong thức ăn chỉ đạt khoảng 25% đến 50% [1]. Quá trình nấu nướng, gia nhiệt và bảo quản thực phẩm có thể làm suy giảm độ ổn định của folate [1]. Ngược lại, thực phẩm tăng cường vi chất mang lại sinh khả dụng khoảng 85%, và viên uống bổ sung axit folic đạt sinh khả dụng lên tới 100% [1].

Do sự khác biệt lớn về khả năng hấp thu này, các hướng dẫn sản khoa quốc tế, bao gồm cả tài liệu từ Trường Cao đẳng Nữ hộ sinh Quốc gia Pháp năm 2022, đều nhấn mạnh: bên cạnh một chế độ ăn uống đa dạng và cân bằng, việc bổ sung axit folic thông qua sản phẩm bổ sung là quy định bắt buộc đối với phụ nữ mang thai [8]. Viên uống và thực phẩm không loại trừ nhau mà phải kết hợp nhịp nhàng.

Nguy cơ tiềm ẩn: Cảnh báo bệnh Favism và lưu ý sức khỏe

Dù đậu răng ngựa rất giàu vitamin B9, loại thực phẩm này lại tiềm ẩn một nguy cơ y khoa đặc biệt nghiêm trọng có tên gọi là bệnh favism.

Bệnh favism là tình trạng dị ứng - tan máu cấp tính xảy ra ở những người bị thiếu hụt men Glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) khi họ ăn phải đậu răng ngựa hoặc hít phải phấn hoa của cây này. Khi các chất oxy hóa trong đậu răng ngựa đi vào cơ thể người thiếu men G6PD, màng tế bào hồng cầu sẽ bị phá vỡ hàng loạt, dẫn đến thiếu máu tán huyết cấp, vàng da, suy thận và có thể đe dọa tính mạng. Vì vậy, phụ nữ mang thai có tiền sử bản thân hoặc gia đình mắc chứng thiếu men G6PD/bệnh favism tuyệt đối không được sử dụng đậu răng ngựa.

Ngoài ra, ở những người bình thường, việc nạp vi chất cũng cần lưu ý đến sự cân bằng dinh dưỡng tổng thể. Chẳng hạn, khi bổ sung folate liều cao, cần cẩn trọng vì folate có thể che lấp các dấu hiệu lâm sàng của tình trạng thiếu hụt vitamin B12 [1]. Phụ nữ mang thai mắc các bệnh lý nền hoặc có cơ địa dị ứng luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thử nghiệm bất kỳ thực phẩm lạ nào.

Gợi ý cách áp dụng đậu răng ngựa vào thực đơn thai kỳ an toàn

Nếu bạn là thai phụ khỏe mạnh, không có khiếm khuyết di truyền về men G6PD và muốn đa dạng hóa bữa ăn bằng đậu răng ngựa, hãy lưu ý các nguyên tắc sau:

Đầu tiên, chỉ nên sử dụng đậu răng ngựa như một phần của khẩu phần ăn cân bằng, không lạm dụng ăn quá nhiều trong một bữa. Các dữ liệu khoa học cho thấy thói quen ăn các món đậu khô từ 1 lần mỗi tuần đã mang lại sự cải thiện tích cực cho chỉ số dinh dưỡng của mẹ bầu [6].

Thứ hai, do folate dễ bị hao hụt dưới tác động của nhiệt độ và cách chế biến [1], bạn nên chế biến đậu vừa chín tới, tránh ninh nhừ quá lâu trong lượng nước lớn rồi bỏ nước. Đậu răng ngựa tươi có thể nấu chín kỹ làm súp, hầm cùng rau củ hoặc luộc chín trộn salad. Luôn nấu chín hoàn toàn hạt đậu trước khi dùng, không ăn sống.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng 100g đậu răng ngựa tươi có thể cung cấp 0,423 mg folate [4], nhưng khả năng hấp thu của cơ thể từ thực phẩm tự nhiên chỉ đạt 25 - 50% [1]. Do đó, việc ăn đậu không thể thay thế cho viên uống axit folic do bác sĩ kê đơn (thường là 400 microgam/ngày trong 3 tháng đầu và giai đoạn trước thụ thai) [3].

Tóm lại, đậu răng ngựa là một siêu thực phẩm tự nhiên giàu folate rất đáng giá cho thai kỳ, góp phần bảo vệ thai nhi khỏi nguy cơ dị tật ống thần kinh. Dẫu vậy, sự an toàn phải được đặt lên hàng đầu: chỉ thưởng thức khi bạn chắc chắn không bị bệnh favism, đồng thời luôn duy trì viên uống vi chất theo đúng phác đồ của bác sĩ sản khoa.