Nỗi lo từ thảo dược quen thuộc trong đời sống
Hoa bia (tên khoa học là Humulus lupulus) từ lâu đã quen thuộc với nhiều người thông qua hương vị đặc trưng của bia hoặc các sản phẩm chiết xuất dùng trong chăm sóc sức khỏe và làm đẹp [1, 4]. Không ít người cho rằng các chiết xuất thảo mộc tự nhiên luôn an toàn cho mọi đối tượng sử dụng.
Tuy nhiên, hoa bia chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể gây ra những tác động mạnh lên hệ thống nội tiết và phản ứng miễn dịch [1, 4, 7]. Việc hiểu rõ đặc tính sinh học của thảo dược này giúp hạn chế nguy cơ tương tác bất lợi hoặc ảnh hưởng xấu đến sức khỏe.
Bốn nhóm cần cẩn trọng khi dùng hoa bia
Đối với câu hỏi ai cần cẩn trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng hoa bia, các bằng chứng khoa học chỉ ra một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý nguy cơ tiềm ẩn [1, 4, 7]. Người có khối u nhạy cảm hormone, phụ nữ mang thai, người chuẩn bị can thiệp phẫu thuật và người có cơ địa trầm cảm hoặc mẫn cảm cần đánh giá kỹ lưỡng trước khi dùng [1, 4, 7].
Các hợp chất tự nhiên có hoạt tính estrogen mạnh trong hoa bia có thể gây ảnh hưởng phức tạp lên mô nhạy cảm nội tiết [1, 4]. Ngoài ra, dữ liệu về việc sử dụng an toàn trên các nhóm nhạy cảm như thai phụ hoặc người trước phẫu thuật vẫn chưa được chứng minh đầy đủ trong y văn hiện có.
Hoạt tính estrogen mạnh mẽ từ hoa bia
Thành phần của hoa bia chứa một nhóm flavonoid prenyl hóa với hoạt tính sinh học đáng chú ý [1]. Trong đó, hoạt chất 8-prenylnaringenin (viết tắt là 8-PN) được xác định là phytoestrogen (estrogen nguồn gốc thực vật) mạnh nhất từng được biết đến [1].
Chất 8-PN được tuyến lupulin của hoa bia tạo ra và có nồng độ dưới 20 microgam/lít trong bia thành phẩm [1]. Phân tử này biểu hiện hoạt tính phụ thuộc vào thụ thể estrogen (ER) ở tế bào động vật có vú tại nồng độ khoảng 1,0 micromol/lít [1]. Ngoài ra, hoa bia còn chứa các hợp chất khác như 6-prenylnaringenin (6-PN), 6,8-diprenylnaringenin (6,8-DPN) và 8-prenylgeranylnaringenin (8-PG) với hoạt tính estrogen thấp hơn [1].
Hội đồng chuyên gia về an toàn thành phần mỹ phẩm cũng bày tỏ lo ngại về sự hiện diện của 8-prenylnaringenin, beta-myrcene và quercetin trong mỹ phẩm chứa chiết xuất hoa bia [2]. Những thành phần này có thể tiềm ẩn tác dụng estrogen, gây kích ứng da hoặc gây độc di truyền [2].
Bằng chứng khoa học và những tác động ghi nhận
Một tổng quan khoa học năm 2020 về các flavonoid của hoa bia chỉ ra rằng 8-PN có kết quả tích cực trong nhiều thử nghiệm ống nghiệm nhằm đánh giá tác dụng [1]. Hợp chất 6-PN cũng được ghi nhận có hoạt tính chống lại các dòng tế bào ung thư dương tính với thụ thể estrogen trong điều kiện thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý cần xác định rõ sinh khả dụng của phytoestrogen trên cơ thể sống và thực hiện thêm các nghiên cứu độc tính [1].
Nghiên cứu công bố năm 2011 trên chuột cái đã cắt buồng trứng được mồi nội tiết tố (1,5 microgam estradiol benzoate và 500 microgam progesterone cho mỗi con chuột) đã tiến hành thử nghiệm với chiết xuất hoa bia [3]. Chuột được uống liều 5, 10 và 25 mg/kg để kiểm tra sở thích bạn tình và khả năng tiếp nhận tình dục [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa bia ở liều cao nhất (25 mg/kg) làm tăng đáng kể hành vi hướng tới con đực và số lượng hành vi tiếp nhận, nhưng không ảnh hưởng đến phản xạ ưỡn lưng (lordosis response) [3].
Ở khía cạnh điều trị đau bụng kinh, một tài liệu y khoa năm 2019 đề xuất kết hợp chiết xuất cố định gồm 300 mg cây nữ lang (Valeriana officinalis), 30 mg hoa bia (Humulus lupulus) và 80 mg lạc tiên (Passiflora incarnata) [4]. Các chiết xuất này có chỉ số an toàn cao trong can thiệp ban đầu cho đau bụng kinh nhờ tác động hiệp đồng tại chỗ và trung ương [4].
Ngoài ra, một đề cương tổng quan hệ thống năm 2016 đã đặt mục tiêu đánh giá tác dụng của hoa bia đối với các triệu chứng vận mạch mãn kinh (như bốc hỏa, đổ mồ hôi ban đêm) ở phụ nữ 40-60 tuổi tham gia các thử nghiệm ngẫu nhiên dùng ít nhất 4 tuần [5].
Nguy cơ dị ứng và tác động ngoài ý muốn
Bên cạnh tác động lên nội tiết, hoa bia cũng có thể gây ra các phản ứng miễn dịch không mong muốn [6]. Báo cáo lâm sàng năm 2002 ghi nhận một bệnh nhân nam bị nổi mề đay toàn thân 4 lần kèm theo đau khớp và sốt sau khi tiếp xúc với hoa bia dại [6]. Tình trạng này đáp ứng tốt khi điều trị bằng corticosteroid [6].
Viêm da do tiếp xúc với hoa bia là biểu hiện thường thấy ở những công nhân thu hái và chế biến thảo dược này [6]. Các triệu chứng như viêm mũi, viêm kết mạc, hen suyễn hay mề đay tiếp xúc qua trung gian kháng thể IgE cũng đã được ghi nhận dù hiếm gặp hơn [6]. Cơ chế phản ứng có thể do độc tính trực tiếp của lupulin hoặc do phức hợp miễn dịch lưu hành trong huyết thanh tăng cao [6].
Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2018 khi đánh giá chiết xuất hoa bia bằng CO2 siêu tới hạn (chứa 40% acid beta và dưới 0,2% acid alpha) dùng làm phụ gia thức ăn chăn nuôi đã lưu ý rằng: khi gặp nước, chất này có tính ăn mòn da và mắt, đồng thời có tiềm năng gây mẫn cảm cho da và đường hô hấp [7].
Nhận diện các hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi hoạt chất tự nhiên từ thực vật đều lành tính và không tác động đến hệ thống hormone cơ thể. Thực tế, phytoestrogen như 8-PN trong hoa bia có liên kết trực tiếp với thụ thể estrogen trong tế bào động vật có vú [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chiết xuất hoa bia trong phòng thí nghiệm có tác dụng tương đương việc dùng trực tiếp dạng thô hay dạng uống thông thường. Hoạt tính chống nấm hay kháng khuẩn của các chất như isoxanthohumol chống lại nấm Botrytis cinerea trên cây trồng (với nồng độ ức chế EC50 là 4,32 microgam/mL) là tác dụng trên đối tượng nấm nông nghiệp, không phải bằng chứng điều trị bệnh nhiễm trùng trên người [8].
Ai nên thận trọng khi dùng hoa bia?
Căn cứ vào dữ liệu nghiên cứu về hoạt tính sinh học, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm từ hoa bia [1, 4, 7]:
Người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone estrogen (như ung thư biểu mô vú, tử cung): 8-PN là phytoestrogen mạnh có ái lực với thụ thể estrogen tế bào [1]. Bất kỳ sự bổ sung hợp chất tác động nội tiết nào cũng cần theo dõi y khoa chặt chẽ.
Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn khi bổ sung hoa bia trên phụ nữ mang thai; các dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận trên động vật thực nghiệm hoặc người trưởng thành [4, 6]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng chiết xuất cô đặc.
Người chuẩn bị phẫu thuật và người có cơ địa trầm cảm: Mặc dù hoa bia được phối hợp trong một số công thức điều trị tác động trung ương [4], dữ liệu lâm sàng riêng biệt trên người trước phẫu thuật hoặc người trầm cảm vẫn chưa được thiết lập cụ thể trong các trích đoạn nghiên cứu. Bất kỳ chế phẩm tác động thần kinh nào cũng tiềm ẩn tương tác với thuốc gây mê hay thuốc an thần, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ điều trị.
Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc viêm da tiếp xúc: Những người làm việc trong môi trường chế biến hoặc có cơ địa mẫn cảm có thể bị viêm da, mề đay toàn thân, sốt và đau khớp khi tiếp xúc với hoa bia [6].
Gợi ý tiếp cận an toàn trong đời sống
Nếu sử dụng các sản phẩm hỗ trợ có chứa thành phần hoa bia, người tiêu dùng chỉ nên dùng các chế phẩm đã qua kiểm định chất lượng rõ ràng. Trong mỹ phẩm, chiết xuất và tinh dầu hoa bia được hội đồng chuyên gia đánh giá là an toàn nếu được bào chế ở nồng độ không gây mẫn cảm [2].
Trong y học ban đầu, hoa bia từng được ghi nhận trong công thức phối hợp liều cố định 30 mg chiết xuất hoa bia cùng nữ lang và lạc tiên để hỗ trợ giảm đau bụng kinh [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại chiết xuất thô đậm đặc hoặc tự chế dung dịch thảo mộc không rõ nguồn gốc.
Hoa bia là một dược liệu giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất có giá trị sinh học cao [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe và tránh các rủi ro không đáng có về nội tiết hay miễn dịch, người dùng cần tỉnh táo nhận diện thể trạng của bản thân và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung.
