Hồng đằng, còn gọi là đại huyết đằng, là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền dùng chữa đau nhức xương khớp hay viêm nhiễm. Tuy nhiên, không phải ai dùng thảo dược này cũng an toàn, đặc biệt khi dùng sai nhóm đối tượng. Việc tự ý sắc uống mà không nắm rõ đặc tính dược lý có thể dẫn tới những tác dụng phụ khó lường.
Câu trả lời ngắn gọn: phụ nữ mang thai, người có rối loạn đông máu hoặc đang chảy máu và người chuẩn bị phẫu thuật là những nhóm tuyệt đối phải thận trọng, tránh tự ý sử dụng hồng đằng. Các hoạt chất sinh học mạnh trong thân cây có thể tác động đến tuần hoàn, tế bào máu và co bóp cơ quan nội tạng.
Dược tính từ góc nhìn sinh học
Hồng đằng có tên khoa học là Sargentodoxa cuneata [1]. Đây là loài thực vật phân bố nhiều ở vùng cận nhiệt đới, phần thân leo hóa gỗ thường được thu hái làm thuốc [1].
Trong y học cổ truyền, vị thuốc này nổi tiếng với tác dụng hoạt huyết, khu phong, thanh nhiệt giải độc, thường trị các chứng bế kinh, đau khớp, viêm ruột thừa cấp tính [1]. Nghiên cứu phân tích hóa học hiện đại đã phân lập được hơn 110 hợp chất từ thân cây, bao gồm các nhóm phenolic acid, phenolic glycoside, lignan, flavonoid và triterpenoid [1].
Các chất này tạo nên dược tính phổ rộng, từ kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa đến bảo vệ mạch máu não [1]. Tuy nhiên, chính tác động hoạt huyết mạnh và tính chất phá huyết, tán ứ lại tiềm ẩn nguy cơ bất lợi nếu dùng sai trạng thái bệnh lý.
Bằng chứng khoa học về thành phần của hồng đằng
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân lập từng hoạt chất và đánh giá hoạt tính của hồng đằng:
Năm 1991, một nghiên cứu về thành phần saponin triterpene từ cây đại huyết đằng (Sargentodoxa cuneata) đã phân lập được catechin cùng hai saponin triterpene là rosamultin và kajiichigoside F1 [2]. Đáng lưu ý, cả hai hoạt chất saponin này đều thể hiện hoạt tính gây tán huyết (phá vỡ hồng cầu) và hoạt tính kháng virus in vitro (trong ống nghiệm) [2]. Hoạt tính tán huyết là chỉ báo thực nghiệm quan trọng cho thấy nguy cơ ảnh hưởng đến cấu trúc tế bào máu.
Năm 2005, nghiên cứu hóa thực vật đã tách chiết thành công 10 hợp chất phenolic từ hồng đằng, bao gồm (-)-epicatechin, chlorogenic acid, vanillic acid, apocynin, protocatechuic acid, tyrosol cùng các glycoside phenolic mới [3]. Các hợp chất này đóng vai trò then chốt trong chuỗi phản ứng chống viêm và chống oxy hóa của cây [3].
Năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu não đánh giá tác dụng của tổng phenolic acid chiết xuất từ Sargentodoxa cuneata [4]. Kết quả cho thấy ở cả ba mức liều cao, vừa và thấp, tổng phenolic acid giúp giảm biểu hiện gen thúc đẩy chết tế bào Bax, giảm caspase-3, đồng thời làm tăng gen ức chế chết tế bào Bcl-2 so với nhóm bệnh chứng [4]. Hợp chất này cũng làm giảm đáng kể mức phân tử kết dính ICAM-1 trong mô não chuột [4]. Nghiên cứu kết luận phenolic acid từ hồng đằng ức chế tế bào chết theo chương trình và giảm diện tích nhồi máu não, bảo vệ mô não [4].
Năm 2024, một nghiên cứu trên chuột bị viêm đại tràng thực nghiệm do dextran sulfate sodium (DSS) đã dùng dịch chiết nước của Sargentodoxa cuneata (chứa 114 hợp chất đã được định danh) [5]. Dịch chiết giúp cải thiện chỉ số hoạt động bệnh, chỉ số gan và chiều dài đại tràng, bảo vệ niêm mạc ruột và tổn thương gan liên quan [5]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế thông qua điều hòa loạn khuẩn đường ruột (đặc biệt là vi khuẩn Megamonas và Bifidobacterium) cùng nồng độ các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) [5].
Dù mang lại nhiều tiềm năng bảo vệ cơ quan, các nghiên cứu trên hầu hết mới dừng lại ở động vật (chuột) hoặc thử nghiệm ống nghiệm [4], [2], [5]. Dữ liệu an toàn lâm sàng diện rộng trên người vẫn còn hạn chế.
Ba nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý
Dựa trên dược tính hoạt huyết trục ứ và các thành phần hóa học được ghi nhận, 3 nhóm đối tượng sau không nên tự ý dùng:
Thứ nhất, phụ nữ đang mang thai. Theo kinh nghiệm y học cổ truyền, hồng đằng là vị thuốc chuyên trị bế kinh nhờ tính chất hoạt huyết thông kinh mạnh mẽ [1]. Hoạt tính kích thích tuần hoàn vùng chậu dễ làm tăng co bóp tử cung, gây dọa sảy hoặc kích thích chuyển dạ sớm. Hiện tại chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn của hồng đằng cho thai nhi; do đó thai phụ không được tự ý dùng.
Thứ hai, người có rối loạn đông máu hoặc đang xuất huyết. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra thành phần triterpene saponin trong cây có hoạt tính gây tán huyết [2]. Các phân đoạn hoạt chất của cây can thiệp sâu vào tuần hoàn và tình trạng ứ trệ mạch máu [4], [1]. Người bệnh máu khó đông, giảm tiểu cầu hoặc có vết loét đang chảy máu nếu uống hồng đằng có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó cầm.
Thứ ba, người chuẩn bị làm phẫu thuật hoặc nhổ răng. Tác dụng thông mạch và tán huyết từ các saponin có thể khiến thời gian đông máu kéo dài [2], [1]. Nếu không dừng thuốc kịp thời, bệnh nhân có thể đối mặt với nguy cơ mất máu nhiều trong và sau thủ thuật can thiệp ngoại khoa.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng hồng đằng
Nhiều người cho rằng thảo dược thiên nhiên hễ bổ máu, hoạt huyết thì ai uống cũng được, càng uống nhiều càng tốt. Đây là quan niệm sai lầm. Hoạt huyết trong đông y bao hàm ý nghĩa làm tan máu ứ, thúc đẩy dòng chảy, hoàn toàn khác với việc "tạo máu" hay bồi dưỡng thể trạng suy nhược.
Một hiểu lầm khác là dùng nước sắc hồng đằng thay trà uống hàng ngày để chữa đau nhức xương khớp. Thân cây chứa saponin gây tán huyết và các phenolic acid có hoạt tính sinh học cao [2], [3]. Dùng kéo dài không theo liều lượng kiểm soát có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc ảnh hưởng đến huyết học.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên tự ý mua hồng đằng khô về đun sắc nếu chưa qua thăm khám. Thảo dược này cần được thầy thuốc y học cổ truyền bắt mạch, kê đơn phối ngũ cùng các vị thuốc khác để trung hòa dược tính.
Nếu thuộc các đối tượng khỏe mạnh muốn sử dụng để trị viêm khớp, đau nhức theo chỉ định, cần tuân thủ nghiêm ngặt thời gian và thang thuốc bác sĩ đã định. Nếu có lịch phẫu thuật hoặc thủ thuật xâm lấn, người bệnh cần chủ động ngừng vị thuốc này ít nhất 1-2 tuần trước ngày can thiệp và báo rõ cho bác sĩ điều trị.
Hồng đằng là cây thuốc quý với nhiều tiềm năng chống viêm và bảo vệ tế bào đã được ghi nhận qua các thực nghiệm [4], [5], [1]. Dù vậy, ranh giới giữa trị bệnh và độc tính phụ thuộc rất lớn vào cơ địa người dùng. Luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ vị thuốc hoạt huyết nào vào thực đơn chăm sóc sức khỏe.
