Thói quen uống nước la hán quả và những băn khoăn thường gặp
La hán quả từ lâu đã trở thành thức uống giải khát quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam nhờ vị ngọt thanh tự nhiên và tính mát. Nhiều người có thói quen hãm loại quả này lấy nước uống hằng ngày thay trà để thanh nhiệt hoặc dùng làm chất tạo ngọt thay thế đường cát.
Tuy nhiên, liệu thức uống thảo mộc này có thực sự phù hợp với tất cả mọi người hay không vẫn là băn khoăn của không ít độc giả. Dù là thảo dược tự nhiên lành tính, việc sử dụng la hán quả trên một số nhóm đối tượng có bệnh lý nền hoặc cơ địa nhạy cảm vẫn đòi hỏi sự thận trọng nhất định để phòng ngừa rủi ro sức khỏe.
Uống la hán quả có an toàn không?
Câu trả lời ngắn gọn là la hán quả an toàn với đa số người trưởng thành khỏe mạnh khi dùng ở mức độ vừa phải. Các tổng quan nghiên cứu dược lý ghi nhận chất chiết xuất từ la hán quả không mang độc tính và có đặc tính ít calo, không chứa đường thông thường [1].
Dẫu vậy, do chứa các hoạt chất sinh học có tác động dược lý như hạ đường huyết hay tác động lên chuyển hóa, thảo dược này không nên dùng bừa bãi [1]. Những người đang điều trị tiểu đường, người có huyết áp thấp hoặc tiêu hóa kém cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng thường xuyên.
Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong la hán quả
Vị ngọt đậm đà của la hán quả không đến từ đường mía thông thường mà bắt nguồn từ nhóm hợp chất gọi là mogroside [2]. Trong đó, mogroside V và mogroside VI là các thành phần tạo ngọt chủ yếu, có độ ngọt gấp hàng trăm lần đường kính nhưng hầu như không sinh năng lượng [3, 8].
Theo các nghiên cứu hóa sinh, các mogroside này cũng chính là hoạt chất mang lại tác dụng giảm ho và trừ đờm truyền thống của quả la hán [2]. Ngoài ra, dịch chiết từ quả còn thể hiện các đặc tính chống đái tháo đường, chống viêm, chống oxy hóa và ức chế tích tụ mỡ trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1]. Những cơ chế sinh học này giải thích vì sao la hán quả vừa có lợi ích sức khỏe, vừa có thể tạo ra các tương tác chuyển hóa đáng lưu ý.
Bằng chứng khoa học về công dụng của la hán quả
Nhiều nghiên cứu hiện đại đã phân tích chi tiết thành phần cũng như tác dụng sinh học của la hán quả trên mô hình phòng thí nghiệm và động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá tác dụng chống mệt mỏi thể chất của chiết xuất quả la hán trên 144 con chuột cống [3]. Các cá thể chuột được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm: nhóm đối chứng uống 2,5 mL nước muối sinh lý, và ba nhóm can thiệp uống chiết xuất la hán quả với các mức liều lần lượt là 100, 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 28 ngày [3].
Kết quả sau 28 ngày cho thấy chuột dùng chiết xuất la hán quả kéo dài đáng kể thời gian bơi gắng sức [3]. Các chỉ số hóa sinh liên quan đến mệt mỏi cũng cải thiện rõ rệt: hàm lượng glycogen dự trữ trong gan và cơ bắp tăng lên, đồng thời nồng độ axit lactic và ure nitrogen trong máu giảm xuống theo mức phụ thuộc liều dùng [3]. Tuy vậy, đây là thử nghiệm trên loài gặm nhấm, chưa thể ngoại suy hoàn toàn liều lượng và tác động tương đương trên cơ thể người.
Năm 2022, một nghiên cứu thực nghiệm trong ống nghiệm đã khảo sát hoạt tính kháng khuẩn của các vị thuốc thảo dược nhằm ứng dụng giảm đau họng sau phẫu thuật [4]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất la hán quả ở nồng độ 10 mg/mL có khả năng ức chế hiệu quả sự phát triển của vi khuẩn Streptococcus mutans UA159 [4]. Khi phối hợp trong bài thuốc gồm 15 mg/mL chiết xuất la hán quả cùng 50 mg/mL kim ngân hoa và 10 mg/mL cúc hoa, hỗn hợp đã ức chế mạnh sự hình thành màng sinh học của vi khuẩn này mà ít ảnh hưởng đến sức sống của tế bào biểu mô họng người [4].
Nghiên cứu phân tích năm 2017 sử dụng phương pháp chuyển hóa học cũng xác định được 126 chất chuyển hóa trong quả la hán, chỉ ra phần lớn dưỡng chất và thành phần hiệu quả tập trung nhiều ở thịt quả và vỏ [5]. Quá trình đường hóa sau thu hoạch tạo điều kiện tích lũy lượng glycoside ngọt quý giá này [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 cũng khẳng định quá trình ủ chín sau thu hoạch ở nhiệt độ 35 độ C trong hai tuần giúp hàm lượng mogroside V tăng tối đa tới 80% và mogroside VI tăng hơn gấp đôi [2].
Giá trị thực tế và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại
Các kết quả nghiên cứu hiện có cho thấy tiềm năng dược lý to lớn của la hán quả, từ chất tạo ngọt không calo hỗ trợ bệnh nhân béo phì đến tác dụng kháng khuẩn đường miệng [7, 8]. Việc chiết xuất không chứa độc tính là điểm cộng lớn cho tính an toàn chung của dược liệu [1].
Mặc dù vậy, đa phần bằng chứng chuyên sâu về tác dụng chống đái tháo đường, điều hòa lipid hay chống mệt mỏi hiện nay mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên động vật và mô hình nuôi cấy tế bào [2, 7, 8]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về liều lượng an toàn tối ưu hay tương tác thuốc lâu dài vẫn còn hạn chế. Do đó, người dùng không nên xem nước la hán quả như một phương pháp điều trị thay thế y khoa.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước thảo mộc la hán quả
Nhiều người lầm tưởng rằng vì la hán quả có vị rất ngọt nên người mắc bệnh tiểu đường tuyệt đối không được chạm tới. Thực tế, vị ngọt của quả đến từ hợp chất mogroside chứ không phải đường tự do, nên thảo dược này đã được phê duyệt làm chất tạo ngọt thay thế thích hợp cho người béo phì và đái tháo đường [3, 8].
Ngược lại, một số người lại cho rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, thậm chí thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày. Việc lạm dụng bất kỳ loại thảo mộc có tính mát nào với lượng quá đậm đặc đều có thể gây mất cân bằng tiêu hóa hoặc tạo gánh nặng bài tiết không cần thiết.
4 nhóm người cần cẩn trọng trước khi dùng la hán quả
Dựa trên các đặc tính dược lý và chuyển hóa đã được ghi nhận, có 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi muốn sử dụng la hán quả thường xuyên:
Thứ nhất là người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết. Chiết xuất la hán quả đã được ghi nhận có hoạt tính chống đái tháo đường trong các nghiên cứu dược lý [1]. Khi kết hợp uống nước la hán quả đậm đặc với các loại thuốc hạ đường huyết điều trị bệnh, nguy cơ cộng gộp tác dụng có thể dẫn đến tụt đường huyết quá mức.
Thứ hai là người có tiền sử huyết áp thấp hoặc cơ địa dễ hoa mắt, chóng mặt. Mặc dù các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá trực tiếp nguy cơ tụt huyết áp lâm sàng riêng biệt của la hán quả, tính chất thanh nhiệt và các hoạt chất chuyển hóa thảo mộc có thể ảnh hưởng đến trương lực mạch ở người nhạy cảm. Nhóm này chỉ nên dùng thử lượng nhỏ và theo dõi phản ứng cơ thể.
Thứ ba là người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, hay lạnh bụng hoặc rối loạn tiêu hóa. Chiết xuất la hán quả phân bố các thành phần chuyển hóa đậm đặc ở vỏ và thịt quả [5]. Việc nạp lượng lớn các hợp chất glycoside ngọt khó tiêu hóa một lúc có thể làm thay đổi thẩm thấu đường ruột, dẫn tới cảm giác đầy trướng hoặc tiêu chảy ở người tỳ vị hư hàn.
Thứ tư là người đang mắc nhiều bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp. Hiện chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng về tương tác giữa các hợp chất trong la hán quả với các nhóm thuốc tây y phức tạp. Bệnh nhân có bệnh nền điều trị lâu năm cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa thảo mộc này vào thực đơn hằng ngày.
Hướng dẫn cách dùng la hán quả hợp lý trong đời sống
Để sử dụng la hán quả an toàn, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc. Thông thường, một quả la hán có thể chia nhỏ hoặc hãm với lượng nước lớn dùng chung cho cả gia đình trong ngày giải nhiệt.
Nên chọn những quả già, vỏ ngoài màu nâu vàng hoặc vàng nâu nguyên vẹn, không bị ẩm mốc hay vỡ nát. Quá trình hãm chỉ cần rửa sạch lớp lông bên ngoài, tách nhẹ vỏ và thịt quả rồi ngâm hãm cùng nước sôi, không cần thiết phải đun sôi liên tục nhiều giờ làm hao hụt các hoạt chất tự nhiên.
Không nên dùng nước la hán quả để uống thuốc tây hay thay thế hoàn toàn nước lọc uống hằng ngày. Đối với người muốn dùng nước này để hỗ trợ đường hô hấp hoặc sát khuẩn họng hạt, có thể kết hợp lượng nhỏ vừa phải cùng các thảo mộc nhẹ dịu khác như cúc hoa [4].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe
La hán quả là một nguồn chất tạo ngọt tự nhiên lành tính, không chứa độc tố và mang lại nhiều giá trị dược lý tiềm năng [1]. Tuy nhiên, thảo dược chỉ phát huy tác dụng tích cực nhất khi được sử dụng đúng cách, đúng liều lượng và phù hợp với thể trạng từng người. Những người có bệnh lý chuyển hóa mạn tính hoặc hệ tiêu hóa kém luôn cần lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng lâu dài.
