Kèo nèo chữa sỏi thận, lợi tiểu: Bằng chứng y học hay chỉ là kinh nghiệm?

Nhiều người truyền tai nhau dùng cây kèo nèo (còn gọi là cù nèo) nấu canh, sắc nước uống để tán sỏi thận và lợi tiểu. Đây là loại rau dân dã quen thuộc vùng sông nước Nam Bộ, thường xuất hiện trong bữa ăn hàng ngày. Liệu loại cây này có thực sự sở hữu khả năng làm tan sỏi và trị bệnh tiết niệu như lời đồn?

Thực tế, đến nay chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh kèo nèo có khả năng tán sỏi hay điều trị sỏi thận ở người. Việc dùng kèo nèo trị sỏi hoàn toàn dựa trên kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Người bệnh tuyệt đối không nên bỏ thuốc điều trị để tự ý dùng thảo mộc chưa qua kiểm chứng khoa học.

Kinh nghiệm dân gian và khoảng trống khoa học về cây kèo nèo

Kèo nèo là loại rau thủy sinh thường mọc ở đầm lầy, ruộng nước. Trong dân gian, cây được dùng làm rau ăn ghém, nấu canh chua hoặc xào. Một số kinh nghiệm truyền miệng cho rằng loại cây này có tính mát, giúp thanh nhiệt, thông tiểu và hỗ trợ bào mòn sỏi tiết niệu.

Tuy nhiên, các khảo sát thực vật học dân tộc trên thế giới ghi nhận nhiều loại cây được dùng theo kinh nghiệm nhưng khi đưa vào nghiên cứu lại thiếu bằng chứng xác đáng ^[1]. Điển hình như loài Caralluma europaea, được người dân vùng Địa Trung Hải dùng chữa sỏi thận trong y học cổ truyền ^[1]. Một bài tổng quan hệ thống năm 2021 phân tích cơ sở dữ liệu PubMed, Science Direct, Scopus cho thấy: dù cây có hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm nhưng không có mối liên hệ rõ ràng nào giữa các báo cáo dược lý và tác dụng trị sỏi thận như dân gian đồn thổi ^[1]. Trường hợp của kèo nèo cũng tương tự, các tài liệu y học chính thống hiện chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng hay tiền lâm sàng nào xác nhận tác dụng bài sỏi của loài cây này.

Thực trạng nghiên cứu thảo dược trị sỏi thận hiện nay

Sỏi tiết niệu là tình trạng xuất hiện sỏi ở thận, niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo, là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến thứ ba trên thế giới ^[2]. Bệnh đang ngày càng gia tăng toàn cầu, tạo gánh nặng lớn về sức khỏe và kinh tế ^[3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu quan sát chất lượng cao hoặc thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nhằm đánh giá việc giảm tái phát sỏi vẫn còn rất hạn chế ^[3].

Nhiều loại thảo dược trên thế giới cũng được sàng lọc để tìm kiếm hoạt chất chống tạo sỏi. Dù vậy, phần lớn chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào hoặc động vật gặm nhấm, khoảng cách để chứng minh trên người còn rất xa ^[2], ^[4].

Bằng chứng tiền lâm sàng từ các loài thực vật dân gian khác

Để hiểu rõ cách khoa học xác minh một cây thuốc dân gian, có thể nhìn vào các nghiên cứu tiền lâm sàng trên một số loài thảo dược khác.

Một nghiên cứu năm 2022 tại Mexico đã đánh giá loài Mimosa malacophylla – cây thường được dân gian dùng để lợi tiểu và trị bệnh thận ^[2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân tích tế bào và gây sỏi bàng quang trên chuột cống Wistar bằng đĩa kẽm ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol của cây ở nồng độ dưới 300 mcg/mL không gây độc tế bào thận Vero và HEK-293 ^[2]. Khi cho chuột dùng liều từ 50 mg/kg đến 150 mg/kg trong 15 ngày, chiết xuất thể hiện hiệu quả ức chế tạo sỏi và không làm thay đổi cấu trúc mô học thận hay bàng quang chuột ^[2]. Tác dụng này được cho là nhờ các nhóm chất như flavonoid, steroid và terpene ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 đánh giá cây Zaleya pentandra, thảo dược thường dùng phòng sỏi thận trong các nền văn hóa bản địa ^[4]. Thử nghiệm in vitro ghi nhận chiết xuất cồn của cây giúp chuyển hóa tinh thể canxi oxalat từ dạng monohydrate (gây hại) sang dạng dihydrate ^[4]. Trên chuột cống Wistar đực bị gây sỏi bằng ethylene glycol, chiết xuất thể hiện tác dụng lợi tiểu phụ thuộc liều (30–300 mg/kg), tăng đào thải natri và kali tương đương thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide ^[4]. Cây cũng làm giảm tinh thể tại thận, điều hòa các chỉ số canxi, oxalat, creatinin và urê trong máu và nước tiểu chuột, đồng thời chống oxy hóa ^[4].

Các nhà khoa học tại Thổ Nhĩ Kỳ cũng thử nghiệm trà hoa bất tử (Helichrysum) – phương thuốc dân gian chữa sỏi thận ^[5], ^[6]. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột albino Wistar bị tiêm natri oxalat (70 mg/kg) ghi nhận chiết xuất H. stoechas liều 156 mg/kg hòa vào nước uống trong 5 ngày giúp phòng ngừa sỏi (điểm tạo sỏi 1,16 so với nhóm bệnh 2,66), giảm oxalat, axit uric và tăng citrat niệu ^[6]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2016 trên mô hình tương tự cho thấy dùng chiết xuất sau 5 ngày tiêm natri oxalat giúp trị sỏi với điểm tạo sỏi giảm còn 0,33 so với 2,33 ở nhóm đối chứng ^[5].

Cần nhấn mạnh rằng, tất cả các kết quả khả quan trên chỉ áp dụng trên chuột và với các loài thảo mộc riêng biệt (Mimosa malacophylla, Zaleya pentandra, Helichrysum), không thể suy diễn hay đồng nhất với cây kèo nèo tại Việt Nam ^[2], ^[4], ^[5], ^[6].

Từ nghiên cứu thảo dược đến thử nghiệm trên người: Khoảng cách rất lớn

Để một phương thuốc dân gian được công nhận, việc thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng trên người là điều kiện tiên quyết. Điển hình, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2014 đã kiểm tra bài thuốc cổ truyền Lapis judaicus của Iran trên 60 bệnh nhân sỏi thận canxi ^[7]. Ba mươi bệnh nhân dùng 2 g bột thuốc mỗi ngày trong 10 tuần, 30 bệnh nhân dùng giả dược ^[7]. Kết quả cho thấy kích thước sỏi giảm đáng kể ở nhóm dùng thuốc (p < 0,001), có 9 bệnh nhân tan sỏi hoàn toàn, canxi nước tiểu giảm mà không gây hại chức năng gan, thận (BUN, creatinin, ALT, AST) ^[7].

Tuy nhiên, với cây kèo nèo, giới y khoa hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào như trên. Do đó, việc khẳng định kèo nèo làm "tan sỏi", "bào mòn sỏi" là nhận định không có căn cứ xác thực.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kèo nèo trị sỏi

Nhiều người nhầm lẫn giữa tác dụng hỗ trợ đi tiểu nhiều với khả năng làm tan sỏi. Kèo nèo chứa nhiều nước và chất xơ, khi nấu canh hoặc sắc uống nhiều nước, cơ thể tăng bài tiết nước tiểu. Việc đi tiểu nhiều hơn là do lượng nước nạp vào cơ thể, không đồng nghĩa với việc dược chất trong cây đã đánh tan được viên sỏi.

Sỏi thận có nhiều loại và cấu trúc khoáng hóa rất phức tạp. Thảo dược dân gian chưa qua kiểm nghiệm không thể thay thế phác đồ y khoa ^[3]. Tự ý uống nước lá kèo nèo đậm đặc dài ngày còn tiềm ẩn nguy cơ nạp vào các chất kích ứng tiêu hóa hoặc chất ô nhiễm môi trường.

Ai nên thận trọng khi dùng kèo nèo?

Kèo nèo là loài thực vật sống ở vùng nước đọng, bùn lầy, kênh rạch. Cây có thể tích tụ ký sinh trùng, vi khuẩn gây hại đường ruột hoặc kim loại nặng nếu nguồn nước bị ô nhiễm.

• Người có hệ tiêu hóa kém, hay bị lạnh bụng, tiêu chảy không nên ăn nhiều kèo nèo sống hoặc uống nước sắc sống.
• Người đang mắc bệnh thận mạn tính hoặc sỏi kích thước lớn gây tắc nghẽn niệu quản cần tuân thủ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý dùng nước lá thảo mộc.
• Phụ nữ mang thai và người có bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các bài thuốc dân gian đậm đặc.

Cách sử dụng kèo nèo an toàn trong đời sống

Người dân hoàn toàn có thể tiếp tục sử dụng kèo nèo như một loại rau ăn thường ngày trong bữa cơm gia đình nhờ vị ngon và tính mát:

• Lựa chọn nguồn rau sạch, thu hái ở vùng nước không bị ô nhiễm hóa chất hay rác thải.
• Rửa kỹ nhiều lần dưới vòi nước sạch, ngâm nước muối loãng để loại bỏ ấu trùng ký sinh trùng.
• Nên nấu chín như nấu canh chua, xào tép hoặc luộc chín kỹ thay vì ăn sống dạng gỏi nếu bụng dạ yếu.
• Duy trì lượng ăn vừa phải như một món rau thông thường, không lạm dụng sắc đặc uống thay nước lọc.
• Để phòng ngừa sỏi thận hiệu quả, biện pháp khoa học đơn giản nhất là uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày, ăn giảm mặn và hạn chế các thực phẩm quá giàu oxalat theo chỉ dẫn y khoa ^[3].

Kèo nèo là món rau đồng quê thanh mát, ngon miệng nhưng không phải thần dược chữa sỏi thận. Người bệnh khi phát hiện các triệu chứng đau quặn lưng, tiểu buốt, tiểu rắt cần đến bệnh viện khám chuyên khoa tiết niệu. Hãy xem kèo nèo là thực phẩm bổ sung chất xơ trong bữa ăn thay vì tự ý dùng làm thuốc chữa bệnh.