Nhiều người có thói quen hái lá cây mọc hoang quanh nhà hoặc mua thảo mộc khô về đun nước uống thay trà hằng ngày nhằm thanh nhiệt. Trong đó, lá lành ngạnh (còn gọi là cây đỏ ngọn, thuộc chi Cratoxylum) là thức uống dân dã được truyền tai mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Tuy nhiên, liệu việc dùng lá lành ngạnh liên tục mỗi ngày có an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Không phải ai cũng nên dùng lá lành ngạnh hằng ngày. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm an toàn lâm sàng trên người, đặc biệt là nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai và người có huyết áp thấp. Việc tùy tiện dùng nước hãm đặc thảo dược này kéo dài có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Cây lành ngạnh và thói quen dùng nước đun hằng ngày
Lành ngạnh là tên gọi phổ biến chỉ các loài thực vật thuộc chi Cratoxylum, phổ biến ở khu vực Đông Nam Á, bao gồm Thái Lan và Việt Nam [1]. Trong đời sống dân gian, lá non của cây thường được người dân sử dụng như một loại rau ăn sống hoặc phối hợp làm nguyên liệu trong các món canh [1]. Một số nơi phơi khô lá già hoặc búp non, hãm đặc như nước chè để giải nhiệt, kích thích tiêu hóa và chống mệt mỏi.
Chính vì được xếp vào nhóm rau rừng ăn được và thảo dược truyền thống, nhiều người lầm tưởng lá lành ngạnh lành tính đến mức có thể dùng thay nước lọc cả ngày. Tuy vậy, bất kỳ loại thực vật nào chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học đều có thể tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn, chuyển hóa gan và các cơ quan trong cơ thể khi nạp vào với tần suất liên tục.
Các hoạt chất tự nhiên và cơ chế sinh học được ghi nhận
Dưới góc độ hóa sinh thực vật, chi lá lành ngạnh chứa một hệ hợp chất tự nhiên rất đa dạng, nổi bật là nhóm xanthone, polyphenol và resveratrol [3, 5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chiết xuất từ lá cây thể hiện khả năng quét gốc tự do mạnh mẽ và bảo vệ thành mạch [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 về loài Cratoxylum glaucum đã chiết xuất và xác định được hợp chất mới thuộc nhóm xanthone là cratoxyarborenone G cùng hợp chất cratoxyarborenone A [2]. Ở cấp độ tế bào thí nghiệm, hai chất này thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum với chỉ số IC50 lần lượt là 3,61 ± 0,02 microM và 4,07 ± 0,03 microM [2]. Đồng thời, thử nghiệm độc tính tế bào cho thấy giá trị CC50 là 51,34 ± 0,04 microM đối với hợp chất mới và 17,51 ± 0,02 microM đối với cratoxyarborenone A, gợi ý rằng các chất này không gây độc tế bào ở ngưỡng thử nghiệm [2].
Năm 2024, một phân tích hóa thực vật khác trên các loài Cratoxylum formosum ssp. formosum, Cratoxylum formosum ssp. pruniflorum và Cratoxylum sumatranum đã phát hiện hàm lượng đáng kể chất chống oxy hóa resveratrol và alpha-amyrin [3]. Cụ thể, hàm lượng alpha-amyrin và resveratrol được xác định tương ứng là 0,038 mg/g và 0,955 mg/mL ở một mẫu, và 0,064 mg/g và 0,640 mg/mL ở mẫu khác [3]. Các dịch chiết này gây chết rụng tế bào (apoptosis) và hoại tử tế bào trên các dòng tế bào ung thư nuôi cấy nhân tạo nhưng có độc tính thấp đối với tế bào đơn nhân máu ngoại vi bình thường (PBMC) của người [3].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn: Những gì chúng ta biết
Bên cạnh các tác động sinh học kể trên, độc tính di truyền của lá lành ngạnh loài Cratoxylum formosum Dyer đã được đánh giá qua thử nghiệm vi nhân (micronucleus test) và xét nghiệm sao chổi (comet assay) trên dòng tế bào người TK6 vào năm 2017 [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước của lá ở nồng độ từ 50 đến 150 microg/ml không làm tăng tần suất xuất hiện vi nhân [1].
Ngược lại, khi tế bào chịu tổn thương DNA do hóa chất mitomycin C gây ra, việc phối hợp chiết xuất lá lành ngạnh ở các nồng độ 25, 50, 75, 100, 150 và 200 microg/ml đã giúp giảm đáng kể số lượng tế bào tổn thương [1]. Trung bình tần suất vi nhân ở các mẫu thử dao động từ 11,33 ± 3,21 đến 23,33 ± 4,72 trên 1.000 tế bào có hai nhân, thấp hơn rõ rệt so với mức 33,67 ± 8,96 trên 1.000 tế bào ở nhóm chỉ tiếp xúc mitomycin C [1]. Khi thử nghiệm ủ tế bào trước 18 giờ bằng chiết xuất lá ở các nồng độ 25, 50, 100 và 200 microg/ml, mức độ ức chế tổn thương DNA do hydrogen peroxide gây ra lần lượt đạt 6,95%, 12,99%, 17,61% và 26,39% [1].
Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của toàn bộ các bằng chứng hiện có là chúng mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu in vitro (trên tế bào phân lập trong ống nghiệm). Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm xác định liều lượng an toàn, khả năng dung nạp lâu dài hay độc tính khi tích lũy qua đường uống hằng ngày.
Hiểu lầm: Cứ là thảo mộc tự nhiên thì vô hại
Quan niệm "thuốc nam, lá mát thì uống bao nhiêu cũng được" là một sai lầm phổ biến trong cộng đồng. Nhiều người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mãn tính thường tự ý hái hoặc mua lá lành ngạnh về đun sôi sùng sục rồi uống thay thế toàn bộ nước lọc suốt nhiều tháng liền.
Thực tế, ngay cả trong nghiên cứu tế bào năm 2024, dịch chiết ethanol của một số phân loài lá lành ngạnh (Cratoxylum formosum ssp. formosum và ssp. pruniflorum) vẫn có thể gây ra hiện tượng chết tế bào hoặc hoại tử trên tế bào máu bình thường của người [3]. Thảo dược chứa hàng trăm phân tử sinh học khác nhau, và việc cơ thể phải chuyển hóa một lượng lớn các chất này mỗi ngày có thể tạo gánh nặng bất thường lên gan và thận nếu dùng bừa bãi.
Ai không nên hoặc cần đặc biệt thận trọng khi dùng lá lành ngạnh?
Dựa trên dữ liệu khoa học hiện có và nguyên tắc an toàn dược lý, những nhóm người sau đây tuyệt đối không nên dùng lá lành ngạnh tùy tiện hằng ngày:
Phụ nữ đang mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm an toàn nào về việc sử dụng lá lành ngạnh trên cơ thể phụ nữ có thai hoặc thai nhi. Trong giai đoạn mang thai, sự biến đổi về thể tích tuần hoàn và cơ chế chuyển hóa khiến người mẹ và thai nhi rất dễ bị tổn thương trước các hợp chất lạ. Do chưa có dữ liệu chứng minh an toàn thai kỳ, phụ nữ mang thai không được sử dụng loại lá này dưới dạng nước uống hằng ngày.
Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp: Chiết xuất lá lành ngạnh được ghi nhận có tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ mạch máu [1]. Những tác động lên hệ mạch có thể góp phần làm giãn mạch và hỗ trợ hạ chỉ số áp lực máu. Vì vậy, người có tiền sử huyết áp thấp hoặc người đang bị hoa mắt, chóng mặt nếu uống nước lá lành ngạnh đậm đặc hằng ngày có nguy cơ tụt huyết áp xuống mức nguy hiểm.
Người mắc bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Tất cả các hợp chất thực vật khi nạp vào đường tiêu hóa đều cần chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận. Ở người có chức năng gan hoặc thận đã suy giảm, việc uống các dịch chiết thảo mộc đậm đặc liên tục có thể gây quá tải cho các cơ quan giải độc.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh bình thường và yêu thích hương vị của lá lành ngạnh, bạn chỉ nên sử dụng như một loại rau gia vị ăn kèm hoặc thỉnh thoảng hãm một ấm trà loãng để thưởng thức.
- Không dùng thay thế nước lọc: Tuyệt đối không thay thế hoàn toàn lượng nước lọc hằng ngày bằng nước lá thảo mộc đậm đặc. Nước lọc vẫn là dung môi cần thiết và an toàn nhất cho cơ thể.
- Không đun nấu quá đặc: Chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá tươi hoặc khô hãm với nước sôi tương tự như trà xanh, uống loãng và không uống lúc bụng rỗng.
- Dừng lại khi có dấu hiệu lạ: Nếu cảm thấy mệt mỏi, hoa mắt, choáng váng hoặc cồn cào ruột gan sau khi uống, cần ngưng sử dụng ngay lập tức.
Tóm lại, lá lành ngạnh là một loại thảo mộc tự nhiên giàu các chất chống oxy hóa tiềm năng đã được ghi nhận trên tế bào thí nghiệm [4, 5]. Tuy nhiên, do hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng trên người, bạn không nên sử dụng thảo dược này liên tục mỗi ngày, đặc biệt là phụ nữ mang thai và người có huyết áp thấp cần tránh dùng khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
