Nhuộm tóc phủ bạc bằng thảo mộc, vẽ hình nghệ thuật lên da hay dùng các bài thuốc dân gian từ cây cỏ là thói quen làm đẹp và chăm sóc sức khỏe quen thuộc của nhiều người. Trong số các nguyên liệu tự nhiên, lá móng tay (còn gọi là henna) được ưa chuộng nhờ nguồn gốc thực vật lành tính. Tuy nhiên, ít ai biết rằng loại thảo dược này lại tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng của một nhóm người nhất định.
Những người bị thiếu hụt men G6PD (glucose-6-phosphate dehydrogenase) là nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tiếp xúc với lá móng tay dưới bất kỳ hình thức nào. Khi tiếp xúc qua da hoặc qua đường uống, các hoạt chất trong lá móng tay có thể châm ngòi cho một đợt tan máu nội mạch cấp tính vô cùng nguy hiểm.
Cây lá móng và thói quen sử dụng phổ biến
Cây lá móng, có tên khoa học là Lawsonia inermis, là một loại cây bụi có nguồn gốc lâu đời ở châu Á và châu Phi [1]. Phần lá của loài cây này thường được phơi khô, nghiền nhỏ thành bột để làm chất tạo màu tự nhiên trong mỹ phẩm, nhuộm tóc và vẽ hình trang trí tạm thời trên da [1].
Ngoài mục đích làm đẹp, tại một số quốc gia, nước sắc từ lá móng tay còn được người dân truyền tai nhau uống như một phương thuốc cổ truyền để can thiệp thai kỳ [1]. Sự phổ biến của các sản phẩm dán nhãn "tự nhiên" khiến nhiều người lầm tưởng rằng lá móng tay hoàn toàn vô hại với sức khỏe.
Tuy nhiên, trong y văn thế giới, lá móng tay được xác định là một tác nhân gây hại nghiêm trọng cho những người mang khiếm khuyết di truyền liên quan đến tế bào máu [1, 4]. Việc thiếu hiểu biết về thành phần dược liệu có thể biến một thói quen làm đẹp bình thường thành một ca cấp cứu y khoa nghiêm trọng.
Men G6PD và cơ chế bảo vệ hồng cầu
Thiếu men G6PD là một rối loạn di truyền liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X và được coi là bệnh lý enzym phổ biến nhất ở người [2]. Enzym G6PD đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì lớp lá chắn bảo vệ màng tế bào hồng cầu khỏi các tác nhân gây oxy hóa [2].
Ở người bình thường, enzym G6PD giúp sản sinh ra glutathione dạng khử (GSH). Hợp chất này hoạt động như một chất chống oxy hóa nội sinh, trung hòa các gốc tự do phát sinh trong cơ thể. Khi cơ thể bị thiếu hụt men G6PD, nồng độ glutathione dạng khử bị suy giảm nghiêm trọng [3].
Khi gặp các chất có khả năng oxy hóa mạnh, các tế bào hồng cầu thiếu men G6PD không còn khả năng tự bảo vệ [3]. Tình trạng này dẫn đến quá trình oxy hóa các protein nội bào và làm tổn thương màng tế bào, khiến hồng cầu bị phá hủy hàng loạt ngay trong lòng mạch máu [3]. Hiện tượng này được gọi là tan máu nội mạch cấp tính.
Hoạt chất lawsone: Thủ phạm gây vỡ hồng cầu
Nguyên nhân chính khiến lá móng tay trở nên độc hại đối với người thiếu men G6PD nằm ở một thành phần hóa học tự nhiên có tên là lawsone [1]. Chất này quyết định đặc tính tạo màu đỏ cam đặc trưng của lá móng [1].
Các phân tích y học cho thấy lawsone có cấu trúc vòng phân tử và các đặc tính hóa học tương đồng với những tác nhân gây tan máu kinh điển đã được biết đến trên người bệnh G6PD [2]. Khi thâm nhập vào cơ thể, lawsone tương tác với phân tử oxy và hemoglobin, thúc đẩy quá trình hình thành ồ ạt các gốc oxy tự do [3].
Đối với tế bào hồng cầu đã bị cạn kiệt nguồn glutathione dự trữ do thiếu G6PD, sự tấn công của các gốc oxy tự do từ lawsone sẽ gây biến tính protein và dẫn đến sự tiêu hủy tế bào hồng cầu một cách nhanh chóng [3]. Điều đáng lưu ý là lawsone có khả năng gây tan máu ở bệnh nhân thiếu G6PD không chỉ khi uống mà ngay cả khi tiếp xúc trực tiếp qua bề mặt da [1].
Bằng chứng y khoa từ các ca bệnh thực tế
Mối nguy hiểm của lá móng tay đối với bệnh nhân thiếu men G6PD không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều ca lâm sàng thực tế trên thế giới.
Một báo cáo y khoa xuất bản năm 2011 đã mô tả trường hợp một thiếu nữ 17 tuổi sinh sống tại Mayotte, khu vực Ấn Độ Dương, rơi vào tình trạng thiếu máu tan máu nghiêm trọng đe dọa tính mạng [1]. Bệnh nhân này đã tự ý uống nước sắc từ lá móng tay nhằm mục đích phá thai theo kinh nghiệm dân gian [1]. Biến cố nguy kịch này sau đó đã giúp các bác sĩ phát hiện cô mắc chứng thiếu men G6PD mức độ trung bình mà trước đó chưa từng được chẩn đoán [1].
Không chỉ dùng đường uống, việc bôi ngoài da cũng để lại hậu quả nghiêm trọng tương tự. Một báo cáo lâm sàng khác đã ghi nhận trường hợp một bé gái 8 tuổi người Ghana bị tan máu nội mạch nặng nề chỉ sau khi sử dụng bột lá móng tay để bôi ngoài da [2]. Bệnh nhi này được chẩn đoán mang khiếm khuyết thiếu men G6PD hoàn toàn và may mắn được các bác sĩ cứu sống kịp thời sau khi điều trị tích cực [2].
Những trường hợp thực tế trên cho thấy, dù qua đường tiêu hóa hay thẩm thấu qua hàng rào da, hoạt chất trong lá móng tay đều có thể gây ra những hậu quả khó lường đối với người thiếu hụt men G6PD [1, 4].
Khó khăn trong chẩn đoán và nguy cơ biến chứng
Tan máu cấp tính là một cấp cứu y khoa có thể dẫn đến nhiều tổn thương thứ phát nếu không được xử trí đúng cách. Sự phá hủy ồ ạt của các tế bào hồng cầu giải phóng lượng lớn hemoglobin vào tuần hoàn, dẫn đến gia tăng nồng độ men LDH, tăng bilirubin và tăng hồng cầu lưới [3].
Lượng lớn mảnh vỡ tế bào và sắc tố hemoglobin có thể gây tắc nghẽn các ống thận, kích hoạt quá trình đông máu nội mạch và làm giảm lưu lượng máu đến thận [3]. Hậu quả là người bệnh có thể bị tổn thương ống thận cấp tính và suy thận do lắng đọng sắc tố [3].
Việc chẩn đoán thiếu men G6PD ngay trong giai đoạn tan máu cấp thường gặp nhiều thách thức. Trong đợt tan máu, các hồng cầu già và yếu nhất – vốn là những tế bào chứa ít enzym nhất – đã bị phá hủy hoàn toàn [3]. Lúc này, tủy xương sẽ giải phóng các hồng cầu non có nồng độ enzym G6PD cao hơn bình thường vào máu ngoại vi [2, 3].
Do đó, các xét nghiệm đo hoạt độ men G6PD thực hiện trong thời điểm đang tan máu cấp có thể cho ra kết quả nằm trong giới hạn bình thường giả [2, 3]. Điều này dễ khiến bác sĩ hoặc người bệnh bỏ sót nguyên nhân gốc rễ nếu không tiến hành kiểm tra lại sau khi cơn cấp tính đã qua đi [4].
Các yếu tố kích hoạt khác người bệnh cần lưu ý
Bên cạnh lá móng tay, người thiếu men G6PD còn phải đối mặt với nguy cơ tan máu từ nhiều yếu tố oxy hóa khác trong đời sống hàng ngày và y khoa.
Về mặt điều trị, nhiều loại thuốc thông thường có thể trở thành tác nhân khởi phát tan máu, bao gồm thuốc giảm đau, kháng sinh nhóm sulfonamide, thuốc trị giun sán, thuốc điều trị sốt rét hoặc thuốc kháng sinh nhóm fluoroquinolone như ofloxacin [3]. Thậm chí, một số thuốc tim mạch như dạng phối hợp isosorbide dinitrate và hydralazine cũng từng được ghi nhận gây tan máu nội mạch ở bệnh nhân thiếu G6PD [5]. Mức độ nguy cơ tan máu sau khi dùng thuốc có liên quan chặt chẽ đến mức độ suy giảm hoạt tính của enzym; những trường hợp có mức enzym G6PD trên 7 đơn vị/gam hemoglobin thường hiếm khi xuất hiện biến cố tan máu [6].
Ngoài ra, các tình trạng nhiễm trùng cấp tính cũng là một tác nhân gây stress oxy hóa mạnh mẽ [2, 3]. Điển hình như nhiễm ấu trùng mò gây bệnh sốt mò (scrub typhus) có thể châm ngòi cho một đợt tan máu nội mạch diện rộng ngay cả ở những bệnh nhân chỉ bị thiếu men G6PD mức độ nhẹ [4]. Sự dao động đường huyết, chẳng hạn như quá trình điều chỉnh đường huyết về mức bình thường ở thanh thiếu niên mới phát hiện mắc bệnh đái tháo đường týp 1, cũng có thể tạo ra đợt tan máu cấp ở người mang khiếm khuyết G6PD tiềm ẩn [7].
Hiểu lầm thường gặp và nhóm người cần cẩn trọng
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "sản phẩm thảo dược luôn lành tính". Rất nhiều người cho rằng bột lá móng tay chỉ là thảo mộc bôi ngoài da nên không thể gây hại cho các cơ quan bên trong. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng đã khẳng định lawsone có thể hấp thu qua da và gây tan máu nội mạch [1, 4].
Nhóm người cần tuyệt đối tránh xa lá móng tay bao gồm:
- Người đã được chẩn đoán xác định thiếu men G6PD ở bất kỳ mức độ nào (kể cả thể nhẹ hay toàn phần) [2, 4].
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có biểu hiện vàng da kéo dài chưa rõ nguyên nhân.
- Những người có tiền sử gia đình (anh chị em ruột, mẹ, con trai) mắc chứng thiếu hụt men G6PD.
Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo tan máu cấp tính như da và mắt vàng vọt đột ngột, nước tiểu chuyển sang màu nâu sẫm như nước ngọt cola, cảm giác mệt mỏi rã rời, khó thở hoặc sốt, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được cấp cứu kịp thời [3].
Khuyến cáo áp dụng an toàn trong thực tế
Để bảo vệ bản thân và người thân khỏi những rủi ro không đáng có từ thảo dược, mỗi người cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa sau:
Trước hết, nếu bạn hoặc thành viên trong gia đình chưa từng thực hiện xét nghiệm G6PD, đặc biệt là trẻ sơ sinh, hãy chủ động sàng lọc sơ sinh hoặc kiểm tra máu để biết rõ tình trạng enzym của cơ thể. Đối với những người đã biết mình thiếu men G6PD, cần loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm có chứa thành phần lá móng tay (henna) ra khỏi danh sách sử dụng.
Khi chọn mua các loại mỹ phẩm như thuốc nhuộm tóc, phấn màu, bột vẽ da hay thuốc nhuộm chân mày, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn mác. Cần cảnh giác với các từ khóa như Lawsonia inermis, Henna extract, hoặc màu tự nhiên từ lá móng. Tuyệt đối không tự ý làm theo các bài thuốc dân gian truyền miệng dùng nước sắc lá móng tay để uống với bất kỳ mục đích nào [1].
Trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị, thảo dược hay thực phẩm chức năng mới nào, hãy luôn thông báo với bác sĩ hoặc dược sĩ về tình trạng thiếu men G6PD của mình để được tư vấn các phương án thay thế an toàn.
Việc làm đẹp và chăm sóc sức khỏe chỉ thực sự mang lại giá trị khi chúng ta hiểu rõ bản chất của sản phẩm và cơ địa của chính mình. Sự cẩn trọng với các thành phần tưởng chừng vô hại như lá móng tay chính là chìa khóa để bảo vệ an toàn tính mạng cho những người mang khiếm khuyết men G6PD.
