Ai không nên dùng lạc tiên? 4 đối tượng cần thận trọng

Cây lạc tiên từ lâu đã trở thành một vị thuốc dân gian quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Rất nhiều người có thói quen hái ngọn lạc tiên nấu canh hoặc phơi khô cả cây để hãm trà uống hằng ngày nhằm tìm kiếm giấc ngủ ngon. Tuy nhiên, dù là thảo dược thiên nhiên, lạc tiên không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người.

Nếu bạn thuộc nhóm người bị huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật, trẻ nhỏ hoặc người suy giảm chức năng gan thận, việc tùy tiện dùng lạc tiên có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các cơ chế sinh học, bằng chứng khoa học hiện có và lý do 4 nhóm đối tượng trên cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng dược liệu này.

Nhìn nhận đúng về các hoạt chất có trong cây lạc tiên

Trong y học cổ truyền, lạc tiên (danh pháp khoa học phổ biến là Passiflora foetida) được dùng cho nhiều mục đích trị liệu khác nhau ^[1]. Các bộ phận như thân, lá, hoa và quả của cây chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên mang lại các tác động dược lý đa dạng [1, 4, 6].

Phân tích hóa thực vật sơ bộ lá lạc tiên ghi nhận sự xuất hiện của các hợp chất sterol, flavonoid và carbohydrate ^[1]. Tinh dầu chiết xuất từ hoa lạc tiên chứa đến 42 thành phần, trong đó chiếm tỷ lệ lớn nhất là beta-caryophyllene (17,2%), cedrol (11,5%) và alpha-humulene (11,5%) ^[2]. Phân đoạn n-butanol từ lá lạc tiên còn phân lập được hợp chất flavonoid 8-C-beta-d-glucosylapigenin (vitexin) mang hoạt tính chống oxy hóa đạt 75% ở nồng độ 100 microg/mL ^[2].

Ngoài ra, các nghiên cứu còn ghi nhận vỏ thân lạc tiên chứa luteolin và chrysoeriol ^[3]. Quả lạc tiên chứa nhiều phân đoạn polysaccharide và flavonoid phức tạp [3, 6]. Rễ và lá lạc tiên cũng chứa saponin và flavonoid có hoạt tính ức chế chọn lọc vi khuẩn ^[4]. Những hoạt chất này tạo nên dược tính mạnh mẽ của cây, nhưng cũng là yếu tố có thể gây tương tác hoặc tạo áp lực sinh học lên cơ thể người bệnh.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động sinh học của lạc tiên?

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã tập trung làm rõ tác dụng sinh học của lạc tiên trên các mô hình tế bào và mô hình đường ruột nhân tạo. Dù các chiết xuất từ cây bộc lộ nhiều tiềm năng y học, hầu hết các nghiên cứu hiện hành mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên các nhóm người nhạy cảm.

Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá tác dụng kháng viêm của chiết xuất methanol từ lá và thân lạc tiên (P. foetida) trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[5]. Nghiên cứu phát hiện chiết xuất này ngăn chặn sự sản sinh prostaglandin E2 (PGE2) và ức chế biểu hiện enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[5]. Chiết xuất lạc tiên còn làm giảm phóng thích các cytokine tiền viêm, đồng thời ức chế quá trình phosphoryl hóa MAPK (gồm ERK1/2, p38 và JNK) cũng như ức chế sự hoạt hóa chuỗi truyền tín hiệu NF-kappaB thông qua bảo tồn protein IkappaBalpha ^[5]. Giới hạn của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trên tế bào chuột, chưa thể suy diễn trực tiếp sang mức độ an toàn của liều dùng trên cơ thể người.

Năm 2015, nghiên cứu phân lập 10 hợp chất flavonoid từ vỏ thân lạc tiên bằng các kỹ thuật sắc ký và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) ^[3]. Hai hợp chất luteolin và chrysoeriol cho thấy khả năng ức chế oxit nitric (NO) mạnh nhất trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 với giá trị IC50 lần lượt là 1,2 và 3,1 muM, thông qua việc ức chế biểu hiện gen tổng hợp iNOS ^[3]. Đây là minh chứng cho thấy hoạt tính sinh học của các phân tử đơn lẻ trong lạc tiên rất mạnh.

Năm 2020, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập ba phân đoạn hetero-galacturonan (đặt tên là PFP2, PFP3 và PFP4) từ quả lạc tiên bằng phương pháp rửa giải muối ^[6]. Khối lượng phân tử của ba chuỗi đường này lần lượt là 6,11 x 10^4, 4,37 x 10^4 và 3,48 x 10^5 g/mol ^[6]. Trái ngược với đặc tính ức chế viêm của dịch chiết lá, các polysaccharide này lại kích thích sản xuất NO, yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha và interleukin-6 (IL-6) trên tế bào RAW264.7 theo mức độ phụ thuộc nồng độ (p < 0,05), trong đó PFP3 có hoạt tính mạnh nhất ^[6].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 sử dụng mô hình ruột động ba giai đoạn mô phỏng đường ruột người (BFBL gut model) nhằm thử nghiệm hỗn hợp polysaccharide (PFP) và flavonoid (PFF) từ quả lạc tiên ^[7]. Kết quả ghi nhận chiết xuất quả giúp điều chỉnh cân bằng hệ vi sinh đường ruột liên quan đến béo phì, tác động lên các nhóm vi khuẩn như Alistipes, Bacteroides, Faecalibacterium, thúc đẩy vi khuẩn có lợi Akkermansia và làm tăng sản sinh các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) bao gồm axit propionic ^[7]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là mô hình nhân tạo in vitro, cần thêm thử nghiệm sinh lý in vivo trên động vật sống và con người để xác thực ^[7].

Ngoài ra, thử nghiệm so sánh năm 2025 giữa chiết xuất thô từ lá lạc tiên (P. foetida) và loài P. morifolia ghi nhận lá lạc tiên có thể ức chế sự phát triển tế bào của ký sinh trùng Leishmania amazonensis ở nồng độ 500 microg/mL ^[8]. Trong khi đó, các loài thuộc chi Passiflora nói chung cũng được biết đến trong y học dân gian với công dụng làm dịu thần kinh, hỗ trợ mất ngủ, lo âu ^[4].

4 đối tượng cần thận trọng và tránh tự ý dùng lạc tiên

Mặc dù có nhiều tiềm năng dược lý trong ống nghiệm, bằng chứng về độ an toàn trên các nhóm đối tượng đặc thù hiện chưa được nghiên cứu lâm sàng đầy đủ. Vì vậy, 4 nhóm người sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng lạc tiên:

Thứ nhất là người có huyết áp thấp. Chi các loài thuộc Passiflora thường được sử dụng trong kinh nghiệm dân gian để giải tỏa căng thẳng thần kinh và an thần ^[4]. Khi cơ thể thư giãn sâu hoặc có sự can thiệp của các hoạt chất tác động lên hệ thần kinh trung ương và tuần hoàn, huyết áp có thể tiếp tục hạ xuống thấp hơn. Với người vốn dĩ có chỉ số huyết áp thấp, việc dùng nước sắc hay trà lạc tiên đậm đặc có thể dẫn đến hiện tượng chóng mặt, hoa mắt, thậm chí ngất xỉu do giảm tưới máu não tạm thời.

Thứ hai là người chuẩn bị bước vào phẫu thuật. Trong phẫu thuật y khoa, kiểm soát huyết động và tương tác thuốc mê là ưu tiên hàng đầu. Lạc tiên có chứa hàng loạt hợp chất chống viêm tác động lên COX-2, ức chế giải phóng NO [5, 7], các tinh dầu như beta-caryophyllene, cedrol ^[2], cùng các chất tác động an thần kinh ^[4]. Những thành phần này có thể tương tác bất lợi với thuốc gây mê, thuốc an thần hoặc thuốc chống đông máu sử dụng trong ca mổ, làm rối loạn nhịp tim hoặc cản trở việc kiểm soát huyết áp của bác sĩ gây mê.

Thứ ba là trẻ nhỏ. Hiện nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tính an toàn, ngưỡng độc tính hoặc liều dùng của lạc tiên đối với cơ thể trẻ em. Hệ thống cơ quan của trẻ, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương và hàng rào chuyển hóa, chưa hoàn thiện. Việc cho trẻ uống nước lá lạc tiên để trị giật mình hay khó ngủ theo mẹo truyền miệng là hành động tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc ức chế thần kinh quá mức.

Thứ tư là người bị suy giảm chức năng gan và suy thận. Mọi thành phần hóa thực vật phức tạp trong lá, thân hay quả lạc tiên—bao gồm các hợp chất flavonoid, sterol, saponin [1, 8]—đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại tế bào gan và bài tiết qua cầu thận. Khi gan hoặc thận đã bị suy thoái, tốc độ đào thải chất bị đình trệ. Sự tích tụ các phân tử hoạt tính cao có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây ngộ độc tế bào gan hoặc làm tổn thương thận nặng nề hơn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây lạc tiên

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng bổ, không có tác dụng phụ". Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có tác dụng trị liệu đều chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh [1, 2, 8]. Việc tự ý sắc nước lạc tiên uống thay cho nước lọc hằng ngày trong thời gian dài có thể làm đảo lộn cân bằng sinh học của cơ thể.

Hiểu lầm thứ hai là xem lạc tiên như một loại "thuốc tiên" có thể chữa dứt điểm bệnh mất ngủ mãn tính. Cần hiểu rằng các nghiên cứu công bố về lạc tiên (P. foetida) chủ yếu tập trung vào đặc tính kháng viêm [5, 7], chống oxy hóa ^[2], ức chế ký sinh trùng ^[8], hoặc điều hòa vi sinh đường ruột ^[7]. Dữ liệu lâm sàng khẳng định khả năng điều trị mất ngủ triệt để ở người của loài cây này vẫn còn rất hạn chế. Mất ngủ có thể bắt nguồn từ bệnh lý nền nguy hiểm, không nên trì hoãn việc khám chuyên khoa chỉ để trông cậy vào thảo dược.

Nhiều người cũng cho rằng có thể thoải mái kết hợp lạc tiên với các loại thuốc an thần, thuốc ngủ kê đơn để tăng hiệu quả. Đây là quan niệm nguy hiểm. Sự cộng hưởng giữa hoạt chất thảo dược và dược phẩm có thể gây ức chế hệ thần kinh trung ương quá mức, dẫn đến ngủ sâu li bì, giảm phản xạ và tụt huyết áp.

Hướng dẫn sử dụng lạc tiên an toàn trong đời sống

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không có bệnh nền và không thuộc nhóm nguy cơ, việc thỉnh thoảng sử dụng lạc tiên như một món ăn hoặc thức uống dân dã tương đối quen thuộc. Tuy nhiên, cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo vệ sức khỏe.

Về liều lượng và thời điểm: Trích đoạn các tài liệu khoa học hiện hành chưa đưa ra một con số cụ thể về liều lượng chuẩn xác cho người tiêu dùng [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8]. Do đó, người dùng chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải, thỉnh thoảng nấu một bát canh đọt lạc tiên hoặc hãm một lượng nhỏ lá khô uống vào buổi tối trước khi ngủ. Tuyệt đối không uống nước sắc lạc tiên đặc liên tục trong nhiều tuần.

Về cách chế biến: Nếu hái cây tươi ngoài tự nhiên, cần rửa thật sạch để loại bỏ bùn đất, tạp chất và vi khuẩn ký sinh [2, 8]. Nấu chín kỹ ngọn tươi hoặc phơi khô lá trong bóng râm, bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm mốc vì nấm mốc trên thảo dược khô có thể sinh ra độc tố nguy hiểm cho gan.

Nếu bạn đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào hoặc đang phải dùng thuốc tây định kỳ, hãy luôn trao đổi thẳng thắn với bác sĩ trước khi quyết định uống trà thảo dược lạc tiên.

Kết luận

Lạc tiên là nguồn nguyên liệu tự nhiên dồi dào các hoạt chất chống viêm, chống oxy hóa và điều hòa vi sinh đầy hứa hẹn trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [3, 4, 5, 7]. Tuy vậy, dược tính luôn đi kèm với trách nhiệm cẩn trọng khi sử dụng. Người bị huyết áp thấp, người trước phẫu thuật, trẻ nhỏ và người có bệnh lý suy gan thận cần tránh tự ý sử dụng để phòng ngừa các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe.