Nhiều người Việt có thói quen ngâm rượu hoặc sắc các loại cây cỏ, thảo mộc tên lạ để tẩm bổ hay chữa đau nhức xương khớp. Trong đó, lan hoa sâm thường được truyền tai như vị thuốc quý tự nhiên, lành tính, dùng bồi bổ cho mọi đối tượng.
Tuy nhiên, thói quen tự ý ngâm rượu, sắc uống dược liệu thảo mộc tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Đối với phụ nữ mang thai và người suy giảm chức năng gan, thận, việc dùng các chế phẩm thảo mộc trôi nổi chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn tuyệt đối không được khuyến khích.
Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về việc dùng lan hoa sâm
Lan hoa sâm là tên gọi dân gian của một số loại cây cỏ mọc tự nhiên hoặc được trồng rải rác. Do có chữ "sâm", nhiều người mặc định thảo mộc này đại bổ, an toàn và có thể ngâm rượu uống hằng ngày. Nhiều gia đình tự mua về sắc đặc uống thay trà để thanh nhiệt, bổ thận hoặc ngâm bình rượu lớn chiêu đãi khách.
Một câu hỏi lớn được đặt ra: Lan hoa sâm có thực sự an toàn cho mọi người? Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai hoặc người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận có nên tự ý dùng để bồi bổ hay chữa bệnh hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả điều trị của lan hoa sâm trên cơ thể người, đặc biệt là nhóm phụ nữ có thai và người suy giảm gan, thận. Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và người mắc bệnh lý gan thận tuyệt đối không nên tự ý dùng lan hoa sâm dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm ngâm rượu hay sắc nước uống.
Rủi ro khi dùng thảo dược tự nhiên trong thai kỳ
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn cho thai kỳ. Thực tế khoa học chỉ ra việc dùng thảo dược bừa bãi khi mang thai tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với sức khỏe của cả mẹ và bé [1].
Một nghiên cứu đa quốc gia quy mô lớn công bố năm 2016 khảo sát mức độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phụ nữ mang thai sử dụng thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định cao nhất ghi nhận ở Đông Âu lên tới 33,1%, cùng với 36% thuộc nhóm cần thận trọng [1]. Các thảo dược chống chỉ định được dùng riêng biệt tại khu vực này gồm có dâu gấu (Vaccinium vitis-idaea), cần núi (Levisticum officinale) và ích mẫu (Leonurus cardiaca) [1].
Nghiên cứu trên phân tích các yếu tố nguy cơ dẫn đến việc dùng thảo dược bị chống chỉ định ở bà bầu [1]. Các yếu tố liên quan bao gồm: làm công việc nội trợ tại nhà, có trình độ đại học, không bổ sung axit folic và có thói quen tiêu thụ rượu [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng lời khuyên dùng thảo dược bị chống chỉ định đến từ chính các nhân viên y tế cao gấp ba lần so với các nguồn tin không chính thức như gia đình hay bạn bè [1].
Lý do lớn nhất khiến nhiều loại thảo dược bị chống chỉ định tuyệt đối cho thai phụ là bằng chứng về khả năng kích thích kinh nguyệt hoặc gây co bóp tử cung, ví dụ như sâm xanh (Caulophyllum thalictroides), sâm đen (Cimicifuga racemosa) hay cỏ manh (Capsella bursa-pastoris), có thể dẫn đến hậu quả sản khoa tiêu cực như sảy thai hoặc sinh non [1]. Dù đa phần phụ nữ dùng thảo mộc an toàn, việc một bộ phận đáng kể vẫn dùng thảo dược nguy hiểm là vấn đề đáng báo động [1].
Nguy cơ tổn thương kép từ việc ngâm rượu dược liệu
Nhiều người có thói quen đem lan hoa sâm rửa sạch rồi ngâm ngập trong rượu trắng nồng độ cao để uống dần. Việc này tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng cho cả phụ nữ có thai lẫn người suy giảm chức năng tạng phủ.
Đối với phụ nữ mang thai, tiêu thụ rượu đã được chứng minh là yếu tố nguy cơ gắn liền với việc sử dụng sai các thảo dược chống chỉ định [1]. Rượu đi qua nhau thai gây độc trực tiếp cho thai nhi, làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh và rối loạn phát triển thể chất, thần kinh. Thêm vào đó, việc ngâm thảo mộc vào cồn làm chiết xuất các hợp chất hữu cơ chưa rõ hoạt tính sinh học, làm tăng độc tính không kiểm soát lên thai nhi.
Đối với người có chức năng gan hoặc thận suy giảm, việc nạp cồn cùng các hoạt chất lạ từ thảo mộc là gánh nặng chuyển hóa cực lớn. Gan là cơ quan khử độc chính, trong khi thận chịu trách nhiệm đào thải sản phẩm chuyển hóa. Khi hai cơ quan này bị suy giảm chức năng, các hoạt chất không rõ nguồn gốc từ lan hoa sâm ngâm rượu tích tụ trong máu, tăng nguy cơ suy gan cấp hoặc đẩy nhanh tiến trình suy thận mạn.
Bằng chứng khoa học về lan hoa sâm và các dữ liệu liên quan
Đối với dược liệu có tên "lan hoa sâm", hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người được ghi nhận trong cơ sở dữ liệu y khoa chuẩn hóa về độc tính hay lợi ích sức khỏe.
Các tài liệu thực vật học đôi khi ghi nhận các chiết xuất từ thực vật hoang dại chỉ mới dừng ở mức thử nghiệm ngoài nông nghiệp hoặc côn trùng học. Điển hình, một nghiên cứu năm 2025 công bố việc thử nghiệm chiết xuất dạng nước từ các loài thực vật họ Bồ hòn họ hàng như Serjania erecta và Serjania marginata ở nồng độ 5% và 10% để kiểm tra tính chọn lọc trên loài ong ký sinh Tetrastichus howardi kiểm soát sâu bướm hại rau cải [2]. Chiết xuất này chỉ được thử nghiệm bôi ngoài da 20 microlit lên ấu trùng hoặc trên đĩa lá bắp cải để đánh giá khả năng sống sót và sinh sản của côn trùng [2]. Nghiên cứu nông học này hoàn toàn không liên quan đến liều lượng, độc tính hay tác dụng dược lý trên cơ thể người [2].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các hoạt chất tổng hợp hoặc thuốc y học hiện đại trong thai kỳ luôn đòi hỏi kiểm duyệt khắt khe từ các cơ quan quản lý dược phẩm. Chẳng hạn, các cảnh báo nghiêm ngặt về nguy cơ dị tật bẩm sinh và rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ em khi người mẹ dùng thuốc chống co giật valproate đã được Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) và cơ quan y tế các nước ban hành liên tục từ năm 2014, 2016, 2017 đến 2018 [3][4]. Thuốc chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai mắc chứng đau nửa đầu hoặc rối loạn lưỡng cực [3][4]. Hay các thuốc hướng thần khác cần đánh giá kỹ lưỡng giữa nguy cơ và lợi ích lâm sàng [5], thuốc chống đông warfarin bị coi là nguy hiểm và các chỉ số đông máu của mẹ không dự đoán được an toàn cho thai [6], còn chất cản quang từ tính gadolinium không được khuyến khích trừ khi rất quan trọng cho tính mạng người mẹ [7].
Sự kiểm soát ngặt nghèo của y học hiện đại với thuốc hóa dược cho thấy: bất kỳ chất gì đưa vào cơ thể thai phụ hay người bệnh đều phải có bằng chứng an toàn tuyệt đối. Thảo mộc truyền miệng như lan hoa sâm hoàn toàn không có dữ liệu này, nên nguy cơ xảy ra tai biến là khôn lường.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc bồi bổ
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô thưởng vô phạt, không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là tư duy sai lầm gây ra nhiều ca ngộ độc dược liệu nặng nề tại các bệnh viện.
Nhiều người nghĩ rằng thảo dược mọc hoang dã hay hái trên rừng là "thuốc sạch". Thực tế, thực vật tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất tự bảo vệ chống sâu bọ hoặc động vật ăn cỏ. Một số hoạt chất có độc tính mạnh với tế bào gan và cầu thận của con người.
Một hiểu lầm khác là cho rằng "sắc nước uống loãng thì không sợ ngộ độc". Nấu sắc thảo mộc không rõ hoạt tính ở nhiệt độ cao có thể làm biến đổi cấu trúc hóa học, tạo ra các phức chất khó đào thải. Ngoài ra, việc bảo quản thảo dược phơi khô không đúng chuẩn dễ sinh nấm mốc chứa độc tố aflatoxin, cực độc cho gan.
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh xa lan hoa sâm?
Từ các cảnh báo khoa học và nguyên tắc an toàn y tế, các nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên dùng lan hoa sâm để ngâm rượu hay sắc uống:
Thứ nhất, phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong độ tuổi sinh đẻ có kế hoạch mang thai. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định lan hoa sâm an toàn cho phôi thai. Rủi ro hoạt chất kích thích co bóp tử cung gây sảy thai hoặc dị tật phôi là điều hoàn toàn có thể xảy ra [1].
Thứ hai, phụ nữ đang cho con bú. Các phân tử thuốc và hoạt chất thảo mộc có thể hòa tan vào sữa mẹ, đi vào hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh và gây ngộ độc.
Thứ ba, người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan B, viêm gan C, xơ gan hoặc men gan cao. Việc gan phải làm việc quá tải để chuyển hóa các hợp chất chưa rõ danh tính trong thảo dược dễ dẫn đến suy gan cấp tính.
Thứ tư, người suy thận cấp hoặc suy thận mạn tính. Chức năng lọc của cầu thận bị tổn thương sẽ không đào thải được độc tố từ thảo mộc ngâm rượu, khiến nồng độ chất độc tích tụ nhanh chóng, làm tình trạng suy thận thêm trầm trọng.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu bạn đang cân nhắc dùng thảo dược để cải thiện sức khỏe, hãy tuân thủ nguyên tắc an toàn y học cơ bản.
Tuyệt đối không tự ý tìm hái, mua bán hoặc sử dụng các loại cây rễ mang tên "lan hoa sâm" không rõ nguồn gốc xuất xứ, không có kiểm định thực vật học rõ ràng. Không tin vào các lời quảng cáo truyền miệng trên mạng xã hội hay chợ dân sinh.
Khi cảm thấy cơ thể mệt mỏi, đau nhức xương khớp hoặc suy nhược, cần đi khám tại các cơ sở y tế uy tín để tìm rõ nguyên nhân bệnh lý. Bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp dựa trên bằng chứng khoa học chuẩn mực.
Trong trường hợp muốn dùng đông y hoặc y học cổ truyền, người bệnh chỉ nên đến các bệnh viện y học cổ truyền chính quy. Tại đây, các bác sĩ được đào tạo bài bản sẽ kê đơn các vị thuốc đã được Bộ Y tế công nhận về tính an toàn và hiệu quả, với liều lượng và cách chế biến được kiểm soát nghiêm ngặt.
Việc ngâm rượu dược liệu tại nhà để bồi bổ là thói quen lạc hậu cần loại bỏ, đặc biệt với những người có bệnh nền. Thay vì tìm kiếm các loại cây cỏ thần thánh hóa, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước lọc mới là nền tảng vững chắc để bảo vệ sức khỏe gan, thận và thai kỳ an toàn.
