Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ các loại hạt đậu quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, trong đó hạt đậu ván thường được nhắc đến với lời đồn thổi giúp hạ nhanh chỉ số đường huyết. Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát đường huyết, giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc điều trị khiến đậu ván trở thành chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có chưa cung cấp bằng chứng xác thực về việc tinh bột kháng hay chất ức chế alpha-glucosidase trong đậu ván có khả năng hạ đường huyết trên mô hình thực nghiệm tiểu đường. Người bệnh cần hiểu đúng bản chất của các nghiên cứu sinh học cũng như cơ chế điều hòa đường huyết đã được y học xác lập để tránh những ngộ nhận nguy hiểm cho sức khỏe.
Thực hư lời đồn về đậu ván và bệnh tiểu đường
Đậu ván trắng hay đậu ván nói chung là loại cây họ Đậu quen thuộc trong đời sống ẩm thực của người Việt, thường dùng nấu chè, luộc hoặc làm thuốc đông y thanh nhiệt. Trong dân gian, một số người cho rằng ăn đậu ván thường xuyên hoặc dùng dịch chiết từ hạt có thể ngăn ngừa tăng đường huyết sau ăn nhờ chứa tinh bột kháng hoặc các hoạt chất ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột.
Mặc dù việc sử dụng đậu hạt nói chung đem lại nguồn chất xơ thực vật dồi dào, những tuyên bố về tác dụng chữa bệnh cụ thể của đậu ván đối với bệnh tiểu đường vẫn chưa được chứng thực rõ ràng. Phần lớn các thông tin lưu truyền trên mạng xã hội hiện nay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm truyền miệng hoặc suy diễn từ đặc tính chung của nhóm cây họ Đậu.
Để đánh giá một loại dược liệu hay thực phẩm có tác dụng hạ đường huyết thực sự hay không, y học hiện đại đòi hỏi các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào, mô hình động vật và thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo trên cơ thể người. Khi đối chiếu với các tài liệu khoa học hiện hành, câu chuyện về công dụng hạ đường huyết của hạt đậu ván lại mang một bức tranh hoàn toàn khác.
Kiểm soát đường huyết sau ăn: Mục tiêu then chốt trong điều trị
Để hiểu vì sao các hợp chất can thiệp vào quá trình chuyển hóa carbohydrate nhận được nhiều kỳ vọng, cần nhìn nhận tầm quan trọng của việc kiểm soát đường huyết sau bữa ăn. Nồng độ glucose huyết sau ăn giữ vai trò vô cùng quan trọng đối với khả năng kiểm soát đường huyết tổng thể, đặc biệt ở những bệnh nhân tiểu đường type 2 đã ở gần mức mục tiêu điều trị [1].
Các dữ liệu y khoa cũng chỉ ra rằng tình trạng tăng đường huyết sau bữa ăn có thể gây ra tác động tiêu cực mạnh mẽ hơn đến sự phát triển của các biến chứng tim mạch khi so sánh với mức tăng glucose huyết tương lúc đói [1]. Biến chứng tim mạch vốn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và suy giảm chất lượng sống ở người mắc bệnh chuyển hóa mạn tính [1].
Trong y học thực hành, hiện có nhiều nhóm thuốc điều trị đái tháo đường nhắm đích chuyên biệt vào nồng độ glucose sau ăn, bao gồm các thuốc nhóm glinide, thuốc mô phỏng GLP-1, thuốc ức chế enzyme dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4) và các chất tương tự insulin tác dụng nhanh [1]. Việc tiếp cận và quản lý chuyên sâu chỉ số glucose sau ăn giúp cải thiện đáng kể quá trình chăm sóc và nâng cao kết quả điều trị cho người bệnh [1]. Do đó, người bệnh thường có xu hướng tìm kiếm các loại thảo dược được quảng cáo là có tác dụng ức chế hấp thu đường tương tự các nhóm thuốc này.
Cơ chế nội tiết và sự cân bằng giữa insulin và glucagon
Quá trình kiểm soát và duy trì sự ổn định của lượng đường trong máu không chỉ phụ thuộc vào insulin mà còn chịu sự điều hòa chặt chẽ của các hormone peptit có nguồn gốc từ proglucagon [2]. Các peptit có liên quan cấu trúc này bao gồm glucagon, glucagon-like peptide-1 (GLP-1) và glucagon-like peptide-2 (GLP-2), cùng đảm nhiệm các khía cạnh bổ trợ lẫn nhau trong cân bằng nội môi năng lượng của cơ thể [2].
Trong khi insulin có tác dụng đưa đường vào tế bào để sử dụng, glucagon lại hoạt động đối kháng với insulin bằng cách kích thích gan sản xuất glucose và đóng vai trò như một cơ chế phòng vệ nội tiết cơ bản chống lại tình trạng hạ đường huyết [2]. Khi hoạt động của glucagon bị suy giảm hoặc được điều chỉnh giảm, tình trạng bệnh tiểu đường trên mô hình thực nghiệm được cải thiện rõ rệt, mở ra tiềm năng ứng dụng các chất đối kháng glucagon trong điều trị tiểu đường type 2 [2].
Bên cạnh đó, hormone GLP-1 kiểm soát nồng độ glucose trong máu thông qua cơ chế kích thích tiết insulin phụ thuộc vào nồng độ glucose, ức chế tiết glucagon và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [2]. Kích hoạt thụ thể GLP-1 còn hỗ trợ làm tăng sinh tổng hợp insulin, khôi phục độ nhạy của tế bào beta đảo tụy với glucose, thúc đẩy tế bào beta tăng sinh và giảm hiện tượng chết rụng tế bào [2]. Tuy nhiên, GLP-1 tự nhiên bị thoái giáng rất nhanh bởi enzyme dipeptidyl peptidase IV (DPP-4), dẫn đến việc y học phải phát triển các chất đồng vận thụ thể GLP-1 hoặc thuốc ức chế DPP-4 để ổn định nồng độ hormone này sau ăn nhằm hạ đường huyết [2].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về can thiệp đường huyết?
Khi xem xét các nghiên cứu sinh học phân tử hiện đại trên mô hình động vật mắc bệnh tiểu đường, các nhà khoa học tập trung vào việc ức chế tín hiệu của thụ thể glucagon nhằm cải thiện chuyển hóa glucose và lipid [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã sử dụng kháng thể đơn dòng người REMD 2.59, hoạt động như một chất đối kháng cạnh tranh của thụ thể glucagon, trên mô hình chuột tiểu đường Leprdb/db và chuột béo phì Lepob/ob [3].
Kết quả nghiên cứu cho thấy việc điều trị bằng kháng thể REMD 2.59 đã ức chế gan sản xuất glucose và cải thiện đáng kể tình trạng đường huyết ở chuột [3]. Kháng thể này cũng làm tăng cường tác dụng của insulin ở cả mô gan và cơ xương, đi kèm với sự gia tăng quá trình oxy hóa lipid qua trung gian protein kinase kích hoạt bởi AMP (AMPK) [3].
Đáng chú ý, liệu trình điều trị hàng tuần với REMD 2.59 kéo dài trong nhiều tháng đã giúp bảo vệ chuột thí nghiệm chống lại bệnh cơ tim do tiểu đường [3]. Những cải thiện về chức năng co bóp cơ tim này còn được ghi nhận ngay cả trên chuột không mắc tiểu đường có sự biểu hiện quá mức của enzyme lipoprotein lipase đặc hiệu tại tim [3]. Các quan sát này cho thấy nồng độ glucagon tăng cao đã kích hoạt tình trạng ngộ độc lipid, tạo điều kiện cho kháng insulin và rối loạn chức năng tim tiến triển [3]. Dù vậy, đây là kết quả từ thuốc kháng thể đơn dòng trong phòng thí nghiệm trên mô hình chuột, không bắt nguồn từ thực phẩm hay thảo dược tự nhiên.
Nghiên cứu về đậu ván hiện chỉ dừng lại ở di truyền thực vật
Trái ngược với những lời đồn thổi về tinh bột kháng hay khả năng ức chế men tiêu hóa carbohydrate, các tài liệu khoa học chính thống về cây đậu ván (Lablab purpureus) lại tập trung ở những khía cạnh sinh học hoàn toàn khác [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân tích phát sinh loài của gen phytochrome A từ cây đậu ván Lablab purpureus (L.) Sweet [4].
Cụ thể, nghiên cứu này đã bước đầu xác định và mô tả một phần gen thụ thể ánh sáng PHYA3 trên giống đậu ván GNIB-21 bằng cách sử dụng các đoạn mồi thiết kế từ locus GmPHYA3 của cây đậu tương [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng đoạn gen PHYA3 của đậu ván dài hơn 2 kb, thuộc vùng exon 1 của gen và có các miền bảo tồn tương tự như ở đậu tương [4].
Mục tiêu chính của công trình khoa học này là làm sáng tỏ quá trình tiến hóa và kiểm soát chu kỳ quang học đối với thời gian ra hoa của cây đậu ván [4]. Bằng chứng khoa học này thuần túy phục vụ cho lĩnh vực nông nghiệp, chọn giống và di truyền thực vật, hoàn toàn không liên quan hay chứng minh bất kỳ hoạt tính hạ đường huyết, ức chế enzyme alpha-glucosidase hay tác động chuyển hóa nào ở người hoặc động vật [4].
Hiểu lầm phổ biến và nguy cơ tiềm ẩn từ việc tự điều trị
Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người bệnh là quy kết mọi loại hạt đậu đều có khả năng ức chế hấp thu đường và thay thế được thuốc hạ đường huyết. Dù một số loại đậu đỗ nói chung chứa chất xơ có thể làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột, việc phóng đại đậu ván thành một "vị thuốc trị tiểu đường" có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường.
Sự ngộ nhận này khiến không ít bệnh nhân tự ý bỏ bớt liều thuốc Tây, ngưng tiêm insulin hoặc không tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc hoặc ăn đậu ván mỗi ngày. Hậu quả là đường huyết không được kiểm soát tốt, tăng vọt sau các bữa ăn và tích tụ âm thầm theo thời gian, dẫn đến việc gia tăng nguy cơ biến chứng tim mạch và suy giảm chức năng các cơ quan [1].
Bên cạnh đó, đậu ván sống hoặc chế biến chưa chín kỹ có thể chứa các chất kháng dinh dưỡng, phytate hoặc độc tố tự nhiên của thực vật gây đầy hơi, khó tiêu hoặc ngộ độc đường tiêu hóa. Việc tiêu thụ một lượng quá mức bất kỳ loại đậu nào cũng có thể làm mất cân bằng dinh dưỡng và gây áp lực lên hệ tiêu hóa của người bệnh.
Ai nên thận trọng khi sử dụng đậu ván?
Người mắc bệnh đái tháo đường type 1, đái tháo đường type 2 đang được theo dõi điều trị y tế bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ ăn có bổ sung nhiều đậu ván. Tuyệt đối không được xem đậu ván như một phương pháp thay thế cho các phác đồ kiểm soát glucose sau ăn đã được phê duyệt y khoa [1].
Những người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa mạn tính như viêm loét đại tràng, hội chứng ruột kích thích hoặc chức năng dạ dày kém cần hết sức cẩn trọng. Lượng chất xơ thô và carbohydrate phức hợp trong hạt đậu nếu dùng nhiều có thể gây chướng bụng, sinh hơi và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày một cách khó chịu.
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính kèm tiểu đường cũng cần hạn chế tiêu thụ tùy tiện các loại đậu hạt khô. Đậu ván chứa hàm lượng protein thực vật và kali đáng kể, việc nạp lượng lớn có thể gây gánh nặng cho quá trình lọc của cầu thận và làm rối loạn điện giải.
Cách sử dụng đậu ván an toàn trong chế độ dinh dưỡng
Đậu ván vẫn là một nguồn thực phẩm lành mạnh cung cấp chất xơ và dinh dưỡng nếu được nhìn nhận đúng như một phần của khẩu phần ăn cân bằng, thay vì coi là thần dược trị bệnh. Người tiêu dùng chỉ nên sử dụng đậu ván với lượng vừa phải trong các bữa ăn gia đình nhằm đa dạng hóa nguồn đạm thực vật.
Khi chế biến, đậu ván cần được ngâm rửa sạch sẽ và nấu chín kỹ để loại bỏ các hợp chất gây cản trở tiêu hóa và vô hoạt các độc tố tự nhiên nếu có. Nên ưu tiên các cách chế biến thanh đạm như nấu canh, luộc hoặc hầm nhừ, tuyệt đối không nấu chè với lượng đường cát lớn vì sẽ làm tăng mạnh đường huyết sau ăn [1].
Để kiểm soát bệnh đái tháo đường hiệu quả, người bệnh cần duy trì lối sống khoa học, kết hợp chế độ ăn uống lành mạnh, tập luyện thể dục đều đặn và tuân thủ chặt chẽ chỉ định dùng thuốc của bác sĩ. Mọi thông tin về các bài thuốc truyền miệng cần được nhìn nhận dưới lăng kính khoa học cẩn trọng để bảo vệ sức khỏe bản thân một cách an toàn nhất.
