Long cốt và những băn khoăn về an toàn khi sử dụng
Trong y học cổ truyền, long cốt (tên khoa học: Fossilia Ossis Mastodi - hóa thạch xương động vật tiền sử) là vị thuốc quen thuộc thường xuất hiện trong các thang thuốc an thần, cố sáp. Nhiều người khi nghe đến tên dược liệu này thường băn khoăn liệu những đối tượng nhạy cảm như người có vấn đề về thận, người bị sỏi đường tiết niệu hay phụ nữ trong thai kỳ có thể sử dụng được hay không.
Câu trả lời khách quan dựa trên y học thực chứng là hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay rủi ro cụ thể của long cốt đối với người suy giảm chức năng thận, người mắc sỏi tiết niệu hoặc phụ nữ mang thai. Các dữ liệu khoa học đã công bố mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật, khảo sát tác dụng của long cốt khi nằm trong một bài thuốc phối hợp nhiều thành phần nhằm bảo vệ thần kinh, chứ không nghiên cứu độc lập trên các nhóm bệnh lý kể trên.
Việc tự ý tìm mua và sử dụng long cốt khi chưa có chỉ định từ bác sĩ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Người bệnh cần hiểu rõ thực tế bằng chứng khoa học hiện có để tránh những ngộ nhận nguy hại.
Bản chất của long cốt và cơ chế được nghiên cứu trong y học thực nghiệm
Long cốt là xương hóa thạch của các loài động vật có vú cổ đại. Trong các bài thuốc cổ truyền, dược liệu này hiếm khi được sử dụng đơn độc mà hầu như luôn được phối ngũ chặt chẽ theo nguyên tắc quân, thần, tá, sứ với các vị thuốc thảo dược khác [1].
Về mặt nghiên cứu sinh học hiện đại, các nhà khoa học đã tiến hành tìm hiểu cơ chế bảo vệ thần kinh của một số bài thuốc cổ truyền có chứa thành phần long cốt [2], [1]. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân hàng đầu gây sa sút trí tuệ ở người cao tuổi, đặc trưng bởi sự suy giảm trí nhớ, suy giảm chức năng nhận thức tiến triển cùng những thay đổi về hành vi và nhân cách [2]. Bệnh lý thoái hóa thần kinh này gắn liền với sự tích tụ độc chất beta-amyloid (Abeta) trong mô não [2], [1].
Để tìm kiếm giải pháp hỗ trợ điều trị, các nhà khoa học đã chú ý tới các bài thuốc cổ phương có khả năng ức chế sự tích tụ và chống lại độc tính của Abeta [2], [1]. Trong đó, vị thuốc long cốt (Fossilia Ossis Mastodi) đã được đưa vào thành phần của bài thuốc mang tên Bushen Tiansui (Bổ thận ích tủy) để đánh giá khả năng bảo vệ các khớp thần kinh (synapse) tại vùng hồi hải mã của não bộ [2], [1].
Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật: Kết quả và các chỉ số cụ thể
Để làm rõ tác động bảo vệ thần kinh của bài thuốc chứa long cốt, một nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố vào năm 2017 [2]. Trong công trình này, các nhà khoa học đã sử dụng mô hình chuột cống trắng dòng Sprague-Dawley bị gây tổn thương não mô phỏng bệnh Alzheimer bằng cách vi tiêm trực tiếp chuỗi peptide Abeta25-35 vón tụ vào hai bên não thất [2].
Bài thuốc Bushen Tiansui thử nghiệm bao gồm 6 vị thuốc cổ truyền phối hợp: dâm dương hoắc (Herba Epimedii), hà thủ ô đỏ (Radix Polygoni multiflori), quy bản (Plastrum testudinis), long cốt (Fossilia Ossis Mastodi), viễn chí (Radix Polygalae) và thạch xương bồ (Rhizoma Acorus tatarinowii) [2]. Chuột thí nghiệm được cho uống bài thuốc này liên tục trong thời gian 28 ngày với các mức nồng độ khác nhau gồm 0,563 g/mL, 1,688 g/mL và 3,375 g/mL, cùng thể tích cố định là 4 mL mỗi ngày [2].
Kết quả thực nghiệm cho thấy việc dùng bài thuốc Bushen Tiansui đường uống trong 28 ngày đã ngăn ngừa tình trạng mất khớp thần kinh tại vùng hồi hải mã của chuột [2]. Đồng thời, bài thuốc làm gia tăng nồng độ biểu hiện của các protein khớp thần kinh quan trọng, bao gồm protein mật độ sau màng synapse 95 (PSD-95), tiểu đơn vị thụ thể N-methyl-D-aspartate 2B (NMDA 2B) và protein Shank1 [2]. Sự duy trì biểu hiện của các protein này giúp bảo vệ cấu trúc và chức năng của synapse não bộ [2].
Bên cạnh các chỉ số sinh hóa, nghiên cứu năm 2017 cũng tiến hành đánh giá hành vi qua bài kiểm tra mê cung nước Morris [2]. Chuột bị tiêm Abeta25-35 nhưng được dùng bài thuốc chứa long cốt đã cải thiện rõ rệt các chỉ số phản ánh tình trạng học tập không gian và suy giảm trí nhớ so với nhóm chuột bệnh không được điều trị [2]. Cụ thể, số lần chuột bơi qua vị trí đặt bục ẩn tăng lên, thời gian bơi trong góc phần tư mục tiêu tăng lên và độ trễ tìm đường thoát giảm xuống [2].
Một bài tổng quan khoa học năm 2019 tiếp tục ghi nhận rằng bài thuốc Bushen Tiansui (chứa Epimedium brevicornum Maxim, Polygonum multiflorum Thunb, Chinemys reevesii, Fossilia Ossis Mastodi, Polygala, Acorus tatarinowii) có tác dụng làm giảm tổn thương vùng hồi hải mã và khắc phục các thiếu hụt nhận thức do sự tích tụ Abeta gây ra trên mô hình sinh vật sống [1].
Giới hạn cốt lõi của các bằng chứng khoa học hiện có
Mặc dù các kết quả tiền lâm sàng ghi nhận tiềm năng bảo vệ thần kinh của bài thuốc chứa long cốt, người tiêu dùng cần nhìn nhận thẳng thắn vào các giới hạn nghiên cứu rất lớn.
Thứ nhất, đối tượng thử nghiệm hoàn toàn là động vật (chuột Sprague-Dawley) trong điều kiện phòng thí nghiệm [2]. Sinh lý của loài gặm nhấm có sự khác biệt rất xa so với cơ thể con người. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm xác định hiệu quả độc lập của riêng long cốt đối với trí nhớ hay bất kỳ bệnh lý nào khác.
Thứ hai, tác dụng sinh học được ghi nhận là tác dụng của cả bài thuốc phối hợp 6 vị thuốc, trong đó long cốt chỉ là một thành phần [2], [1]. Vì vậy, khoa học không thể tách riêng để khẳng định một mình long cốt tạo ra tác dụng bảo vệ thần kinh nêu trên, cũng như không thể quy đổi công dụng của bài thuốc thành công dụng riêng rẽ của hóa thạch này.
Thứ ba, các nghiên cứu hoàn toàn không đánh giá chuyển hóa đào thải, không theo dõi ảnh hưởng lâu dài trên hệ tiết niệu, chức năng lọc của cầu thận, cũng như không khảo sát tính an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai [2], [1].
3 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi đối chiếu với y văn
Từ việc đối chiếu câu hỏi thực tế với các bằng chứng khoa học đã được công bố, các nhóm người sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
Thứ nhất là người suy giảm chức năng thận: Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của long cốt trên người bệnh suy thận. Một tổng quan y học năm 2019 nhấn mạnh rằng khi đưa các thuốc cổ truyền vào ứng dụng lâm sàng, vấn đề an toàn phải được xem xét hết sức cẩn trọng, đặc biệt là mối lo ngại về độc tính do nhiễm kim loại nặng, tàn dư thuốc bảo vệ thực vật và vi sinh vật gây hại [1]. Thận là cơ quan đào thải chính của cơ thể. Khi chức năng lọc của thận đã bị suy giảm, việc tiếp nhận bất kỳ dược liệu nào có nguy cơ tồn dư tạp chất hay kim loại nặng đều có thể gây thêm áp lực nghiêm trọng lên nhu mô thận [1].
Thứ hai là người mắc bệnh sỏi đường tiết niệu: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học kiểm chứng sự an toàn của long cốt trên người có tiền sử hoặc đang bị sỏi đường tiết niệu. Nhiều người bệnh lầm tưởng dùng hóa thạch động vật có thể bồi bổ cơ thể mà không lường trước nguy cơ tương tác hoặc ảnh hưởng tới hệ bài tiết. Do thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu về dược động học và độ an toàn trên hệ tiết niệu, người bị sỏi thận, sỏi bàng quang hay sỏi niệu quản tuyệt đối không nên tự ý dùng dược liệu này.
Thứ ba là phụ nữ mang thai: Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh long cốt an toàn cho thai nhi và người mẹ trong suốt thai kỳ. Mối lo ngại về độc tính tiềm ẩn từ kim loại nặng hoặc tạp chất vi sinh trong các chế phẩm cổ truyền chưa qua kiểm định nghiêm ngặt là rủi ro lớn đối với sự phát triển của thai nhi [1]. Bất kỳ tác nhân nào truyền qua nhau thai cũng có thể tác động tiêu cực tới quá trình tạo hình cơ quan của em bé.
Như vậy, cả ba nhóm đối tượng này đều chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn [2], [1]. Việc kiêng cữ và thận trọng tối đa là nguyên tắc y khoa bắt buộc để bảo vệ tính mạng và sức khỏe.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ là vị thuốc cổ truyền thì lành tính?
Rất nhiều người dân duy trì quan niệm sai lầm rằng các vị thuốc có nguồn gốc từ thiên nhiên hay hóa thạch cổ xưa như long cốt thì hoàn toàn lành tính, uống vào "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là một cái nhìn thiếu căn cứ khoa học.
Theo tổng quan y khoa công bố năm 2019, việc áp dụng các bài thuốc cổ truyền vào lâm sàng phải trải qua sự cân nhắc kỹ lưỡng trên nhiều phương diện [1]. Mặc dù các dược liệu đã được sử dụng từ lâu đời, các chuyên gia vẫn luôn cảnh báo về mối lo ngại độc tính do kim loại nặng, dư lượng hóa chất và vi sinh vật [1]. Các loại khoáng vật hoặc xương hóa thạch khai thác ngoài tự nhiên nếu không được kiểm định, định danh và xử lý theo quy trình nghiêm ngặt rất dễ bị lẫn các tạp chất độc hại từ môi trường đất đá xung quanh [1].
Bên cạnh đó, việc phối chế thuốc trong y học cổ truyền luôn tuân theo các nguyên tắc chặt chẽ như phân định rõ vị quân, vị thần, vị tá, vị sứ để phát huy tác dụng chính và hạn chế độc tính hay tác dụng phụ [1]. Người dân khi tự ý mua long cốt thô về tán bột, sắc uống hoặc ngâm rượu mà không qua sự thăm khám của thầy thuốc đã phá vỡ toàn bộ cấu trúc bài thuốc, đối diện trực tiếp với nguy cơ nhiễm độc [1].
Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy long cốt có thể thay thế thuốc chữa bệnh hiện đại hoặc có thể sử dụng tùy tiện không kiểm soát [2], [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế và nguyên tắc an toàn cho người bệnh
Để bảo đảm an toàn khi tiếp cận các vị thuốc cổ truyền nói chung và long cốt nói riêng, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không tự ý mua và dùng dược liệu trôi nổi: Do nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng và vi sinh vật đã được y văn chỉ rõ, người tiêu dùng không mua long cốt không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng bán trôi nổi trên mạng hoặc các chợ dược liệu không được cấp phép [1].
Tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Những người đang mắc các bệnh lý mạn tính như suy giảm chức năng thận, sỏi tiết niệu, hoặc phụ nữ mang thai và cho con bú cần tuyệt đối tránh xa long cốt khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Không tự ý ngưng các thuốc điều trị hiện đại để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng.
Chỉ dùng khi có chỉ định và được giám sát: Nếu việc điều trị đòi hỏi sử dụng bài thuốc có thành phần long cốt, người bệnh phải được khám và kê đơn tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín. Tại đây, nguồn dược liệu được kiểm định tồn dư độc chất, liều lượng được tính toán phù hợp với thể trạng cá nhân và được theo dõi sát sao chức năng gan, thận trong suốt quá trình dùng thuốc [1].
Lời kết
Long cốt là thành phần trong một số bài thuốc phối hợp được nghiên cứu trên động vật nhằm tìm kiếm giải pháp bảo vệ synapse thần kinh [2], [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chỉ mang tính tiền lâm sàng và chưa từng khẳng định độ an toàn cho người suy giảm chức năng thận, người sỏi tiết niệu hay phụ nữ mang thai [2], [1]. Việc giữ thái độ thận trọng, lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ và không tự ý sử dụng là biện pháp tốt nhất để tránh những nguy cơ gây hại cho sức khỏe.
