Cơn sốt làm đẹp từ nhau thai và những băn khoăn an toàn
Các sản phẩm chiết xuất từ nhau thai động vật, đặc biệt là nhau thai cừu, từ lâu đã được quảng bá rầm rộ như một phương pháp giúp trẻ hóa làn da và bồi bổ sức khỏe. Nhiều người tiêu dùng tìm mua viên uống nhau thai cừu xách tay hoặc thực phẩm chức năng với niềm tin cải thiện sinh lực và làm chậm lão hóa.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu nhau thai cừu có thực sự an toàn cho mọi đối tượng hay không? Câu trả lời ngắn gọn là không: những người mang thai, đang cho con bú, người có khối u hay bệnh lý nhạy cảm với hormone, cùng người có cơ địa dị ứng protein lạ cần hết sức cẩn trọng hoặc tránh dùng [1]. Bất kỳ sản phẩm bổ sung có hoạt tính sinh học nào cũng tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng sai đối tượng.
Bản chất sinh học của nhau thai: Nguồn dưỡng chất hay mối lo hormone?
Nhau thai là cơ quan tạm thời ở động vật có vú cái trong thời kỳ mang thai, kết nối thai nhi đang phát triển với thành tử cung qua dây rốn [1]. Về mặt sinh học, cơ quan này được ví như một kho chứa các cytokine, hormone, peptide có hoạt tính sinh học, enzyme, yếu tố tăng trưởng, cùng nhiều loại vitamin và khoáng chất [1].
Chính vì chứa nhiều phân tử sinh học và tiền chất hormone, các chiết xuất từ nhau thai có khả năng can thiệp vào hệ thống nội tiết tự nhiên của cơ thể [1]. Khi các chất này được đưa vào cơ thể qua đường uống, chúng có thể tạo ra các phản ứng sinh học không lường trước ở những người có tình trạng sức khỏe đặc biệt [1]. Việc hiểu rõ nguồn gốc và tính chất sinh học này là bước đầu tiên để nhận diện các rủi ro sức khỏe.
Bằng chứng khoa học hiện tại nói gì về chiết xuất nhau thai?
Hiện nay, các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên nhau thai cừu còn rất hạn chế; dữ liệu y khoa hiện có chủ yếu tập trung vào chiết xuất nhau thai nói chung hoặc nhau thai lợn [3, 8].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2020 đã tìm hiểu tác động của chiết xuất nhau thai lợn đường uống lên chất lượng da ở người [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên 20 phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi 40–59, diễn ra từ ngày 28 tháng 1 năm 2019 đến ngày 25 tháng 2 năm 2019 [1]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên để uống giả dược hoặc 200 mg chiết xuất nhau thai lợn một lần mỗi ngày trong 4 tuần [1].
Kết quả sau 4 tuần ghi nhận 3 chỉ số về chất lượng da đã được cải thiện rõ rệt ở nhóm dùng nhau thai lợn so với nhóm dùng giả dược [1]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn rất lớn: quy mô mẫu cực kỳ nhỏ (chỉ 20 người), thời gian theo dõi ngắn (4 tuần) và chỉ thực hiện trên phụ nữ tiền mãn kinh/mãn kinh khỏe mạnh, hoàn toàn không đánh giá trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay người có bệnh lý nền [1].
Ở một nghiên cứu chuỗi ca bệnh khác công bố năm 2024 tại Nhật Bản, các nhà khoa học đã khảo sát tác động của thực phẩm bổ sung chiết xuất nhau thai đối với bệnh nha chu và môi trường khoang miệng [2]. Nghiên cứu theo dõi những phụ nữ Nhật Bản ở độ tuổi trẻ và trung niên đang trong giai đoạn duy trì nha chu [2]. Sau 3 tháng sử dụng chiết xuất nhau thai, tình trạng chảy máu khi thăm khám nha chu đã giảm, đồng thời hai thông số là bạch cầu và protein trong xét nghiệm SillHa cũng được cải thiện [2]. Các tác giả nhận định chiết xuất nhau thai góp phần giảm viêm nướu nhờ tác dụng chống viêm và không quan sát thấy biến cố bất lợi nào trong nhóm theo dõi [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ mang tính chất sơ bộ trên một số ca bệnh và nhóm tác giả khẳng định cần có thêm nghiên cứu trên số lượng ca lớn hơn để xác thực [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2000 đã sử dụng chiết xuất nhau thai người để đánh giá tình trạng co mạch trên động mạch cảnh của lợn [3]. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất nhau thai từ phụ nữ tiền sản giật làm giảm áp lực oxy mạnh hơn (0,117 ± 0,026 so với 0,018 ± 0,0024 micromol oxy trên mỗi miligram; P ≤ 0,01) và làm tăng phản ứng co mạch do histamine gây ra so với nhóm chứng (lực tối đa đạt 21.673 ± 7.189 N/m² so với 13.137 ± 3.647 N/m² ở nồng độ histamine 10 micromol/L) [3]. Điều này chứng minh rằng các phân tử sinh học có trong mô nhau thai có thể gây ra những biến đổi chuyển hóa và co thắt mạch máu phức tạp [3].
Nhóm 1 & 2: Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú
Chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc sử dụng viên uống chiết xuất nhau thai cừu trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú [3, 8]. Các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ thực hiện trên phụ nữ trưởng thành khỏe mạnh không mang thai [3, 8].
Do nhau thai vốn là một kho chứa các kích thích tố, peptide hoạt tính và cytokine, việc tự ý bổ sung các chất này từ bên ngoài có thể gây mất cân bằng nội tiết tố tự nhiên vốn rất nhạy cảm trong thai kỳ và giai đoạn tiết sữa [1]. Trong y học, các chất có khả năng thay đổi hormone hoặc chưa được kiểm chứng về độc tính đối với sự phát triển của thai nhi đều được khuyến cáo chống chỉ định hoặc cần tránh sử dụng. Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng nhau thai cừu khi chưa có chỉ định y khoa.
Nhóm 3: Người có khối u hoặc nhạy cảm với hormone
Chiết xuất nhau thai là nơi chứa đựng các hormone tăng trưởng và nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Nhóm người đang mắc hoặc có tiền sử mắc các bệnh lý phụ thuộc hormone như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, ung thư vú, ung thư buồng trứng hoặc các rối loạn nội tiết tố khác cần đặc biệt tránh xa sản phẩm này.
Việc nạp thêm các tiền chất hormone hoặc yếu tố kích thích tăng trưởng ngoại sinh có thể kích thích các thụ thể nhạy cảm, làm tăng kích thước khối u hoặc khiến bệnh tình diễn tiến phức tạp hơn [1]. Khi có bệnh nền liên quan đến nội tiết, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng các chất bổ sung trôi nổi.
Nhóm 4: Người có cơ địa dị ứng protein động vật
Nhau thai cừu về bản chất là một nguồn cung cấp protein, enzyme và peptide sinh học có nguồn gốc từ mô động vật [1]. Đối với những người có cơ địa quá mẫn hoặc tiền sử dị ứng với các loại thịt đỏ, lông cừu, protein động vật lạ, việc dung nạp chiết xuất nhau thai cừu có thể kích hoạt hệ miễn dịch.
Phản ứng dị ứng có thể biểu hiện từ nhẹ như nổi mề đay, mẩn ngứa, phát ban ngoài da đến các biến chứng tiêu hóa hoặc nghiêm trọng hơn. Những ai từng bị dị ứng với các sản phẩm từ cừu hoặc dị ứng đạm động vật tuyệt đối không nên mạo hiểm sử dụng.
Hiểu lầm thường gặp và ranh giới của bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng rằng nhau thai cừu là sản phẩm "tự nhiên" nên hoàn toàn vô hại và ai dùng cũng có lợi. Thực tế, nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với việc an toàn cho tất cả mọi người. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ ghi nhận một số lợi ích tiềm năng của chiết xuất nhau thai lợn trên các chỉ số da trong thời gian ngắn 4 tuần, hoặc chiết xuất nhau thai hỗ trợ giảm viêm nướu trong 3 tháng ở phạm vi nhóm nhỏ, chứ chưa hề chứng minh tính an toàn lâu dài hay khả năng "cải lão hoàn đồng" như quảng cáo [3, 8].
Hơn nữa, các nghiên cứu này không đại diện cho toàn bộ các dạng bào chế nhau thai cừu trên thị trường [1]. Người tiêu dùng không nên xem nhau thai cừu là thần dược có thể chữa khỏi bệnh hay thay thế lối sống lành mạnh.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh và có ý định sử dụng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất nhau thai, hãy tìm hiểu kỹ nguồn gốc sản phẩm, chọn các thương hiệu uy tín có kiểm định rõ ràng và chỉ dùng liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Trước khi bắt đầu, việc tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều vô cùng cần thiết, đặc biệt nếu bạn đang có bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng thuốc điều trị. Hãy lắng nghe cơ thể và ngừng sử dụng ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, nổi mụn ồ ạt hoặc dị ứng.
Nhau thai cừu có thể mang lại một số giá trị sinh học nhất định nhưng không phải là giải pháp làm đẹp phù hợp cho tất cả mọi người [1]. Phụ nữ có thai, người nuôi con bằng sữa mẹ, bệnh nhân có vấn đề về hormone và người cơ địa dị ứng nên chủ động tránh xa để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
