Ai không nên dùng phòng quỳ ngâm rượu trị đau nhức?

Nhiều người khi gặp các cơn đau nhức xương khớp, tê bì chân tay thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có việc sử dụng thảo dược như phòng quỳ ngâm rượu để uống hoặc xoa bóp. Thói quen tự ý ngâm và uống các loại rượu dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ tổn thương cơ quan nội tạng.

Trước thắc mắc "Ai không nên dùng phòng quỳ ngâm rượu trị đau nhức?", câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y khoa là: phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, người có bệnh lý viêm loét đường tiêu hóa và người bị suy giảm chức năng gan tuyệt đối không được tự ý sử dụng. Việc đưa cồn kết hợp với các hoạt chất sinh học chưa được kiểm chứng vào cơ thể các nhóm đối tượng này có thể kích hoạt biến cố cấp tính nguy hiểm.

Cảnh báo về việc thiếu dữ liệu kiểm chứng trên thảo dược phòng quỳ

Trong thực tế dân gian, thảo dược thường được truyền miệng là lành tính và có thể dùng cho mọi trường hợp đau nhức mỏi. Tuy nhiên, dưới lăng kính khoa học hiện đại, các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm lâm sàng trực tiếp trên cây phòng quỳ ngâm rượu hiện chưa được công bố đầy đủ trong các tài liệu y văn chuẩn mực. Các dữ liệu khoa học hiện có trong y văn chủ yếu tập trung đánh giá độc tính, tương tác chuyển hóa và chống chỉ định của các hoạt chất giảm đau, kháng viêm và các hợp chất chuyển hóa qua gan mật.

Chính vì chưa có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người về phòng quỳ, việc người bệnh tự ý thu hái, ngâm rượu và sử dụng theo kinh nghiệm cá nhân tiềm ẩn rủi ro rất cao. Rượu đóng vai trò như một dung môi chiết xuất mạnh, có thể hòa tan cả các chất có lợi lẫn các độc chất tự nhiên của cây cỏ. Khi dung nạp vào cơ thể, hỗn hợp cồn và dược chất thô sẽ gây áp lực trực tiếp lên niêm mạc ống tiêu hóa và hệ thống enzyme chuyển hóa của gan.

Do đó, người tiêu dùng không nên đánh đồng thảo dược tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối. Mọi phương pháp điều trị đau nhức cần dựa trên cơ sở chẩn đoán nguyên nhân và có bằng chứng y học xác thực để tránh những biến chứng đáng tiếc.

Mối nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai và cho con bú

Thai phụ và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ là nhóm đối tượng đầu tiên phải tránh xa các loại rượu thuốc trị đau nhức chưa được kiểm định. Trong y khoa, các hoạt chất điều trị khi đi vào cơ thể người mẹ đều có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh. Ngay cả với những tân dược đã qua nhiều thử nghiệm lâm sàng, tính an toàn trong thai kỳ vẫn luôn được đặt ở mức cảnh báo nghiêm ngặt.

Để minh họa cho tính thận trọng này, nghiên cứu về dược chất pentoxifylline công bố năm 2014 đã chỉ ra rằng thuốc được xếp vào phân loại thai kỳ nhóm C và chống chỉ định cho phụ nữ mang thai ^[1]. Nghiên cứu này ghi nhận pentoxifylline được bài tiết trực tiếp vào sữa mẹ và có thể gây ra các tác dụng bất lợi cho trẻ sơ sinh, đồng thời độ an toàn và hiệu quả của thuốc cũng chưa được xác lập ở trẻ em ^[1]. Tương tự, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2000 về thuốc giảm đau kháng viêm ketorolac cũng nhấn mạnh chống chỉ định tuyệt đối của thuốc trong giai đoạn chuyển dạ, sinh nở và đang cho con bú ^[2].

Khi sử dụng rượu ngâm phòng quỳ, ethanol trong rượu kết hợp với các thành phần hóa thực vật chưa rõ liều lượng có thể gây nhiễm độc bào thai, suy giảm tuần hoàn tử cung - nhau thai và đi vào dòng sữa mẹ. Trẻ sơ sinh có hệ cơ quan chưa hoàn thiện, khả năng giải độc qua gan và thận còn rất yếu, do đó việc người mẹ uống rượu thuốc tự ngâm có thể dẫn đến hậu quả khó lường cho sức khỏe của bé.

Rủi ro xuất huyết tiêu hóa ở người viêm loét dạ dày

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc đang mắc các bệnh lý đường tiêu hóa là nhóm rủi ro cao tiếp theo cần tuyệt đối tránh xa rượu thuốc. Rượu là chất kích thích mạnh, gây bào mòn trực tiếp lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày. Khi kết hợp với các chất có tác dụng giảm đau kháng viêm chưa được tinh chế, nguy cơ tổn thương thành mạch và kích hoạt các vết loét xuất huyết tăng lên gấp nhiều lần.

Y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp các thuốc kháng viêm và giảm đau gây ra các biến cố nghiêm trọng trên đường tiêu hóa. Báo cáo y khoa năm 1996 về naproxen sodium chỉ ra rằng các tác dụng phụ phổ biến bao gồm biến cố tiêu hóa và có tiềm năng gây độc tính cho gan ^[3]. Đối với ketorolac, một nghiên cứu năm 2000 công bố rằng xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày ruột và ức chế tiểu cầu làm rối loạn đông máu là những tác dụng phụ nghiêm trọng ^[2]. Nghiên cứu này chỉ rõ nguy cơ xuất hiện biến cố ngoại ý sẽ tăng cao khi dùng liều cao, dùng kéo dài trên 5 ngày hoặc sử dụng trên bệnh nhân dễ bị tổn thương ^[2]. Vì vậy, ketorolac bị chống chỉ định ở người có tiền sử hoặc đang có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa ^[2].

Không chỉ các thuốc kháng viêm kinh điển, nhiều loại thuốc khác cũng có thể dẫn tới loét niêm mạc cấp tính. Nghiên cứu công bố năm 1990 đã báo cáo trường hợp bệnh nhân bị xuất huyết tiêu hóa trên do vết trợt loét dạ dày xuất huyết sau khi uống rifampicin điều trị lao phổi, kèm theo các rối loạn tiêu hóa như chán ăn, buồn nôn, nôn, khó chịu ở bụng và tiêu chảy ^[4]. Trong điều trị các bệnh lý khớp tự miễn, nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận các phản ứng bất lợi đường tiêu hóa xuất hiện ở hầu hết các thuốc chống thấp khớp thông thường, từ buồn nôn đến tổn thương gan đe dọa tính mạng hoặc biến cố thủng tiêu hóa liên quan đến một số liệu pháp sinh học ^[5]. Uống rượu ngâm phòng quỳ khi dạ dày đang tổn thương sẽ đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch do chảy máu trong không thể kiểm soát.

Gánh nặng phá hủy tế bào gan ở người suy giảm chức năng gan

Gan là nhà máy chuyển hóa chính của cơ thể, chịu trách nhiệm xử lý mọi hóa chất, độc tố và dược chất đi vào đường tiêu hóa. Đối với những người đã bị suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc xơ gan, việc tiếp nhận cồn và các hoạt chất lạ từ cây cỏ chưa rõ nguồn gốc là gánh nặng quá sức, dễ dẫn tới viêm gan nhiễm độc cấp và suy gan bùng phát.

Nhiều nghiên cứu y khoa đã đưa ra khuyến cáo nghiêm ngặt về việc chống chỉ định dùng thuốc chuyển hóa qua gan trên nhóm đối tượng này. Nghiên cứu năm 2010 về các thuốc điều trị thần kinh như valproate và carbamazepine nhấn mạnh tình trạng suy gan, suy thận hoặc viêm gan từ trước là chống chỉ định của thuốc ^[6]. Riêng với carbamazepine, thuốc kích thích nhiều enzyme gan dẫn tới tương tác thuốc phức tạp và có thể gây tác dụng phụ viêm gan ^[6]. Nghiên cứu năm 2014 về pentoxifylline cũng nhắc nhở cần thận trọng khi dùng thuốc cho người cao tuổi do tần suất suy giảm chức năng gan, thận hoặc tim mạch ở nhóm này cao hơn ^[1].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2014 về tính an toàn và độc tính gan của agomelatine cho thấy các phản ứng tổn thương gan do thuốc là một mối lo ngại lớn về an toàn ^[7]. Dữ liệu gộp từ các thử nghiệm lâm sàng cho thấy tỷ lệ bệnh nhân dùng agomelatine bị tăng men gan trên 3 lần giới hạn trên bình thường là 1,34% ở liều 25 mg/ngày và lên tới 2,51% ở liều 50 mg/ngày, cao hơn rõ rệt so với mức 0,5% ở nhóm dùng giả dược ^[7]. Cơ quan Dược phẩm Châu Âu sau đó đã đưa suy giảm chức năng gan và men gan tăng cao vào danh mục chống chỉ định ^[7]. Khi gan đã suy yếu, việc dung nạp rượu ngâm phòng quỳ chứa các hợp chất không rõ độ tinh khiết có thể dẫn tới hoại tử tế bào gan không hồi phục.

Hiểu lầm phổ biến: Cứ đau nhức là ngâm rượu thảo dược uống

Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "rượu thuốc bổ xương khớp, uống vào chỉ có lợi không có hại". Rất nhiều bệnh nhân tự chẩn đoán bệnh đau khớp của mình là do trúng gió, phong hàn rồi tự ý tìm mua các loại rễ cây, vỏ cây như phòng quỳ về ngâm vào bình rượu lớn và uống đều đặn mỗi bữa ăn.

Thực tế, đau nhức xương khớp có thể bắt nguồn từ hàng chục nguyên nhân khác nhau: thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp, gút, loãng xương hoặc chèn ép thần kinh. Việc uống rượu thuốc bừa bãi không giúp giải quyết tận gốc nguyên nhân bệnh sinh mà còn làm lu mờ triệu chứng, khiến người bệnh trì hoãn việc thăm khám chuyên khoa. Hơn nữa, liều lượng hoạt chất trong mỗi bình rượu ngâm hoàn toàn không được kiểm soát; nồng độ có thể quá đậm đặc hoặc chứa nấm mốc, vi khuẩn sinh độc tố trong quá trình ngâm ủ thủ công.

Uống rượu thuốc kéo dài còn dẫn đến nguy cơ phụ thuộc cồn, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa lipid và làm trầm trọng thêm các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn. Người dân cần từ bỏ suy nghĩ coi rượu thuốc là giải pháp chữa bách bệnh cho hệ xương khớp.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận rượu thuốc?

Ngoài ba nhóm rủi ro cao nêu trên gồm phụ nữ mang thai, người viêm loét dạ dày và người suy gan, nhiều nhóm đối tượng khác cũng cần hết sức thận trọng hoặc tránh sử dụng các chế phẩm ngâm rượu:

• Người cao tuổi có bệnh nền phức tạp: Người lớn tuổi thường đồng thời mắc nhiều bệnh mạn tính và suy giảm chức năng các cơ quan lọc thải như gan, thận ^[1]. Việc dùng thêm rượu thuốc có thể gây quá tải chuyển hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường đang dùng hàng ngày.
• Người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Các thuốc giảm đau hay rượu đều có thể ảnh hưởng đến kết tập tiểu cầu và làm tăng nguy cơ chảy máu tự phát ^[2].
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Cơ thể chưa trưởng thành không phù hợp để tiếp nhận cồn hay bất kỳ loại dược liệu kích thích nào khi chưa có nghiên cứu xác lập an toàn ^[1].
• Người có tiền sử nghiện rượu hoặc bệnh tim mạch: Rượu ngâm có thể kích hoạt các cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc rối loạn nhịp tim.

Bất kỳ ai khi có ý định sử dụng các bài thuốc ngâm rượu đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc bác sĩ điều trị để được đánh giá toàn diện thể trạng.

Hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát đau nhức an toàn

Để giảm thiểu các cơn đau nhức xương khớp mà không phải đối mặt với nguy hiểm từ các bài thuốc ngâm trôi nổi, người bệnh nên áp dụng các biện pháp khoa học và đã được kiểm chứng:

• Đi khám chuyên khoa sớm: Khi xuất hiện đau nhức kéo dài, sưng đỏ khớp hoặc hạn chế vận động, bước đầu tiên là đến các cơ sở y tế uy tín để chụp X-quang, xét nghiệm máu và nhận chẩn đoán chính xác từ bác sĩ chuyên khoa.
• Tuân thủ liều lượng thuốc được kê đơn: Nếu bác sĩ chỉ định dùng các thuốc giảm đau, kháng viêm như naproxen hay các thuốc chống thấp khớp, người bệnh cần uống đúng liều, đúng thời gian và tuân thủ hướng dẫn dùng ngắn ngày nhất có thể để giảm thiểu biến cố dạ dày, gan, thận ^[3], ^[2].
• Dinh dưỡng và lối sống lành mạnh: Bổ sung chế độ ăn uống cân bằng, giàu canxi, vitamin D, uống đủ nước mỗi ngày để nuôi dưỡng sụn khớp. Kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cơ học lên các khớp gối, khớp háng và cột sống.
• Vật lý trị liệu và vận động nhẹ nhàng: Áp dụng các bài tập kéo giãn, đi bộ, bơi lội hoặc chườm ấm theo hướng dẫn của chuyên gia phục hồi chức năng để tăng cường tuần hoàn và giảm co cứng cơ tự nhiên.

Lời kết

Việc sử dụng phòng quỳ ngâm rượu trị đau nhức xương khớp theo lối truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường do thiếu vắng các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực. Ba nhóm đối tượng gồm phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người viêm loét dạ dày - tá tràng và người suy gan là những người có nguy cơ tổn thương cao nhất và tuyệt đối không nên dùng. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên thăm khám y khoa chính thống và tham vấn bác sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ chế phẩm thảo dược ngâm rượu nào vào cơ thể để bảo vệ an toàn cho tính mạng và sức khỏe lâu dài.