Nhiều người dân có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà hoặc mua thảo dược khô về sắc nước uống hàng ngày để bồi bổ sức khỏe. Cây tai mèo (tên khoa học là Abroma augusta, dân gian còn gọi là bấc mèo hay ulatkambal) là một trong những loại cây thường được người bệnh tìm kiếm với mong muốn hỗ trợ hạ đường huyết hoặc giải độc cơ thể. Tuy nhiên, việc sắc uống nước loại cây này trong một thời gian dài liệu có gây tổn hại đến men gan hay làm tăng creatinin máu - dấu hiệu cảnh báo suy giảm chức năng thận hay không?
Hiện nay, các tài liệu khoa học trực tiếp khảo sát độc tính bán trường diễn chuyên biệt về liều cao của riêng nước sắc cây tai mèo đối với các chỉ số men gan (AST, ALT) và creatinin ở người vẫn còn rất hạn chế. Dữ liệu thực nghiệm sẵn có trên mô hình động vật cho thấy nước sắc từ rễ cây tai mèo khi phối hợp với thảo mộc khác có khả năng bảo vệ các mô cơ quan chống lại hiện tượng oxy hóa, nhưng lông tơ của cây tươi lại có thể gây kích ứng và dị ứng da khi tiếp xúc [1], [2].
Hiểu về cơ chế tác động của thảo dược đối với gan và thận
Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò then chốt trong việc chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ bên ngoài vào cơ thể. Khi một người tiêu thụ các hoạt chất từ thảo dược qua đường uống, gan sẽ tiến hành chuyển hóa bước đầu nhờ các hệ thống enzym, trong khi thận đóng vai trò lọc và bài tiết chất cặn bã qua nước tiểu. Quá trình lọc máu ở cầu thận đặc biệt nhạy cảm với các phân tử lạ, kim loại nặng hoặc các độc chất sinh học có thể tích tụ trong mô thận.
Khi tế bào gan bị tổn thương, màng tế bào suy giảm tính toàn vẹn khiến các enzym nội bào như aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) rò rỉ vào dòng máu, làm tăng chỉ số men gan huyết thanh. Tương tự, nếu cầu thận hoặc ống thận bị hư hại do ngộ độc hay quá tải chuyển hóa, khả năng thanh lọc bị đình trệ khiến creatinin huyết thanh (CRE) và nitơ urê máu (BUN) ứ đọng và gia tăng. Vì vậy, các chỉ số men gan và creatinin luôn là thước đo tiêu chuẩn để đánh giá độc tính của bất kỳ dược liệu nào lên gan và thận.
Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết cây tai mèo?
Để tìm hiểu tác động của cây tai mèo (Abroma augusta) đối với các cơ quan nội tạng, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết nước của loại cây này trên động vật bị đái tháo đường [1]. Nghiên cứu năm 2003 đã phối hợp dịch chiết nước dạng bột khô từ rễ cây tai mèo (A. augusta) và lá cây sầu đâu (Azadirachta indica) theo tỷ lệ 1:1 với liều lượng 200 mg/kg thể trọng [1].
Thử nghiệm được thực hiện trên chuột cống trắng bị đái tháo đường do alloxan, cho uống thuốc mỗi ngày một lần và kéo dài liên tục trong suốt 8 tuần [1]. Kết quả ghi nhận phương pháp điều trị này không chỉ giúp giảm đáng kể lượng đường huyết khi đói (qua nghiệm pháp dung nạp glucose) và giảm lipid huyết thanh, mà còn đem lại lợi ích chống oxy hóa rõ rệt [1]. Dịch chiết nước đã làm giảm sự hình thành các gốc peroxy hóa lipid (được ước tính bằng chất phản ứng với axit thiobarbituric - TBARS) và làm tăng hoạt tính của các enzym chống oxy hóa như superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase và glutathione transferase trong hồng cầu [1].
Đặc biệt, sự suy giảm nồng độ peroxy hóa lipid (TBARS) cũng được quan sát thấy trực tiếp tại các mô tim, gan, thận và cơ bắp của chuột, đồng thời ngăn chặn hiện tượng sụt giảm trọng lượng cơ thể [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng rễ cây tai mèo phối hợp với lá sầu đâu ở dạng dịch chiết nước mang lại tác dụng hạ đường huyết và cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa tốt hơn so với khi dùng đơn độc [1]. Tuy vậy, nghiên cứu này không cung cấp dữ liệu riêng lẻ về việc dùng nước sắc rễ cây tai mèo đơn độc ở các mức liều cao tăng dần, cũng như chưa kiểm tra nồng độ men gan ALT, AST hay creatinin máu cụ thể trên mô hình động vật khỏe mạnh để xác lập ranh giới an toàn tuyệt đối [1].
Đặc tính sinh học và nguy cơ kích ứng từ cây tai mèo
Ngoài các tác động lên chuyển hóa đường và lipid, các nhà nghiên cứu cũng đã phân tích sâu về thành phần cấu tạo cũng như đặc tính lý hóa của cây tai mèo [2]. Cây tai mèo (Abroma augusta) là loại thực vật chứa nhiều chất nhầy với vô số hoạt chất thực vật sinh học [2].
Nghiên cứu công bố năm 2020 chỉ ra rằng các bề mặt của lá và thân cây tai mèo chứa rất nhiều sợi lông tơ mịn [2]. Những sợi lông này chính là nguyên nhân trực tiếp gây ra các phản ứng dị ứng và mẫn cảm nghiêm trọng trên bề mặt da của con người khi vô tình chạm phải hoặc thu hái không cẩn thận [2].
Trái lại, phần chất nhầy polysaccharid chiết xuất từ nước của cây tai mèo lại có thể ăn được, đem lại nhiều lợi ích y học và hoàn toàn không gây ra phản ứng dị ứng hay mẫn cảm trên da [2]. Polysaccharid chiết xuất từ lá, vỏ, thân và rễ của cây có đặc tính sinh học là độ nhớt cao, gần như không mùi và không vị [2]. Chất nhầy này là một dạng polysaccharid tính axit tan trong nước, tạo thành một loại gel vật lý nhờ các liên kết hydro và ion, rất giàu rhamnose và axit glucuronic, thích hợp để ứng dụng làm tá dược kết dính, làm đặc hoặc chất mang hạt nano kiểm soát nhiễm trùng [2].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù dịch chiết nước từ rễ cây tai mèo cho thấy tiềm năng chống oxy hóa mô gan và thận trên động vật đái tháo đường [1], nhưng người tiêu dùng không thể đồng nhất kết quả này với việc uống nước sắc đậm đặc hàng ngày là an toàn cho nội tạng. Giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên cơ thể người, đặc biệt là các dữ liệu theo dõi bán trường diễn (subacute) hoặc trường diễn (chronic) với các chỉ số enzym gan, creatinin máu khi dùng kéo dài.
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì "vô hại", uống càng đặc và càng lâu thì gan thận càng được thanh lọc. Thực tế từ các nghiên cứu độc học cho thấy, bất kỳ chất ngoại sinh nào đưa vào cơ thể vượt ngưỡng thích nghi đều có nguy cơ gây quá tải chuyển hóa ở gan hoặc tổn thương lọc tại cầu thận. Bên cạnh đó, việc người dân tự ý hái lá và thân cây còn tươi dính nhiều lông tơ gây dị ứng để đun nấu cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh phản ứng phụ ngoài ý muốn [2].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng cây tai mèo?
Dựa trên dữ liệu thực vật học, những người có cơ địa da nhạy cảm hoặc người đi thu hái thảo dược cần hết sức thận trọng khi tiếp xúc trực tiếp với lá và thân tươi của cây tai mèo vì lớp lông mịn trên bề mặt rất dễ gây mẩn ngứa và dị ứng da [2]. Cần trang bị găng tay và đồ bảo hộ đầy đủ khi thu gom thảo mộc này [2].
Bên cạnh đó, vì chưa có nghiên cứu độc tính đầy đủ về chức năng gan thận trên người, những đối tượng có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính, người mắc bệnh thận mạn hoặc có nồng độ creatinin máu cao cần tuyệt đối tránh việc tự ý sắc uống nước cây tai mèo kéo dài. Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những nhóm chưa từng được kiểm chứng về độ an toàn sinh học của dược liệu này, do đó không được tự tiện sử dụng thảo dược thay cho phác đồ điều trị tiêu chuẩn.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn có nhu cầu sử dụng các bài thuốc dân gian từ cây tai mèo, điều đầu tiên là phải lựa chọn nguồn gốc thảo dược sạch, được sơ chế kỹ càng để loại bỏ hoàn toàn các lớp lông gây mẫn cảm ở thân và lá [2]. Chỉ nên sử dụng dịch chiết nước hoặc các sản phẩm đã qua chế biến làm sạch chất nhầy, không tự ý uống nước ép từ cây tươi chưa qua xử lý [2].
Khi sử dụng, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun nước loãng và uống từng đợt ngắn, tuyệt đối không lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc từ ngày này qua tháng nọ. Trong suốt quá trình dùng thảo dược, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, vàng da, phù mắt cá chân hoặc khó tiêu, cần ngưng uống ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra men gan (AST, ALT) cùng chức năng thận (creatinin, ure).
Nước sắc cây tai mèo có thể chứa các hoạt chất chống peroxy hóa mô quý giá, nhưng dữ liệu độc học bán trường diễn trên người vẫn còn là khoảng trống khoa học [1], [2]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, không xem thảo mộc là thần dược trị bách bệnh và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng lâu dài.