Dương đào (các loài thuộc chi Actinidia) là cây thuốc và dược liệu dân gian quen thuộc, thường được truyền tai dùng trong hỗ trợ điều trị các bệnh lý mạn tính và ung thư. Tuy nhiên, việc tự ý dùng rễ thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.
Người dùng cần hết sức cẩn trọng trước khi đưa rễ dương đào vào chế độ uống hàng ngày. Dưới đây là 4 nhóm đối tượng có rủi ro cao nhất cần tránh hoặc phải tham khảo ý kiến chuyên môn.
Rễ dương đào và xu hướng dùng trong dân gian
Trong y học cổ truyền, các bộ phận của cây họ Dương đào (Actinidiaceae) như quả hay rễ thường được sử dụng đơn lẻ hoặc phối hợp trong các bài thuốc. Một số chế phẩm đông y sử dụng thành phần thuộc họ này như rễ cây kim đào tử (Actinidia valvata Dunn) phối hợp cùng đan sâm, thố nhi diện và mề gà để hỗ trợ điều trị ung thư, đặc biệt là ung thư gan [1].
Bên cạnh đó, các loài khác cùng chi như kiwi (Actinidia deliciosa) hay kiwichi (Actinidia arguta) cũng được nghiên cứu về hoạt tính chống oxy hóa hoặc tiềm năng hỗ trợ hệ thần kinh [2], [3]. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái rễ cây ngoài tự nhiên để sắc uống tại nhà lại là thói quen nguy hại. Người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa công dụng của quả ăn thông thường với phần rễ vốn chứa nồng độ hoạt chất phức tạp.
4 nhóm rủi ro cao cần tránh dùng rễ dương đào
Nhóm thứ nhất là bệnh nhân có bệnh nền về gan. Dù một số bài thuốc phối ngũ chứa thành phần rễ thuộc chi Actinidia được thử nghiệm hỗ trợ điều trị ung thư gan trên mô hình động vật [1], dữ liệu an toàn trên người bệnh gan thực tế vẫn chưa có. Cơ quan gan đang suy yếu rất nhạy cảm với việc chuyển hóa các hợp chất thảo mộc chưa qua tinh chế.
Nhóm thứ hai là người suy giảm chức năng thận. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các chất chuyển hóa sau khi cơ thể hấp thụ thuốc và dược liệu. Khi thận bị tổn thương, việc đào thải các hoạt chất từ thảo dược phức tạp trở nên khó khăn, làm tăng nguy cơ quá tải và ngộ độc cho hệ tiết niệu.
Nhóm thứ ba là những người có tiền sử dị ứng với thực vật thuộc họ Dương đào (Actinidiaceae). Phấn hoa và các protein từ thực vật thuộc chi này có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [4]. Do đó, người từng phát ban, ngứa ngáy hay sốc phản vệ khi ăn quả kiwi hoặc tiếp xúc với cây họ này tuyệt đối không được dùng rễ dương đào.
Nhóm thứ tư là phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có hàng rào sinh lý nhạy cảm và hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các dữ liệu lâm sàng chứng minh rễ dương đào an toàn cho phụ nữ mang thai hoặc trẻ em.
Bằng chứng khoa học về chiết xuất họ Dương đào
Các nghiên cứu khoa học thực tế hiện nay chủ yếu tập trung trên động vật thí nghiệm chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ trên người đối với rễ dương đào.
Năm 2024, một nghiên cứu đánh giá độc tính liều lặp lại trong 28 ngày trên chuột cống trắng Sprague-Dawley đối với cốm Jinmao Jiedu (chế phẩm chứa Actinidia valvata Dunn, Salvia chinensis Benth, Iphigenia indica Kunth và mề gà) [1]. Chuột được cho uống các mức liều 2,85 g/kg; 5,70 g/kg và 11,40 g/kg mỗi ngày [1]. Kết quả ghi nhận không có dấu hiệu lâm sàng bất thường, không làm thay đổi trọng lượng, huyết học, sinh hóa lâm sàng hay mô bệnh học, với mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) đạt trên 11,40 g/kg/ngày [1]. Dù kết quả này cho thấy triển vọng an toàn ở chuột, đây chỉ là nghiên cứu trên hỗn hợp bài thuốc và chưa được thử nghiệm trực tiếp trên người bệnh.
Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiến hành trên 24 con chuột cống trắng đực giống Wistar Albino chia làm 4 nhóm, nhằm đánh giá chiết xuất quả kiwi (Actinidia deliciosa) [2]. Các nhóm chuột bị gây độc bằng chì acetate (25 mg/kg tiêm màng bụng vào các ngày thứ 7, 14 và 21) được cho uống chiết xuất quả với liều 250 và 500 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả giúp cải thiện các enzym chống oxy hóa (CAT, SOD, GPx, GR) và giảm quá trình peroxy hóa lipid (LPO) ở mô gan, thận, não [2]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên phần quả của loài kiwi thông thường, không thể đồng nhất với phần rễ dương đào.
Ngoài ra, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2024 về khả năng nảy mầm của hạt phấn hoa Actinidia deliciosa cho thấy các mô hình tế bào thực vật này được dùng để đánh giá độc tính sinh học [4]. Chiết xuất từ các loài như Actinidia arguta cũng từng được nhắc đến trong các nghiên cứu hỗ trợ tăng cường trí nhớ [3]. Tất cả các kết quả này đều chỉ giới hạn ở mức tế bào hoặc động vật.
Thiếu hụt dữ liệu an toàn trên cơ thể người
Giới hạn lớn nhất của rễ dương đào là việc hoàn toàn thiếu dữ liệu thử nghiệm lâm sàng được kiểm soát trên người. Không có nghiên cứu nào xác định liều lượng an toàn, độc tính tích lũy hay sự tương tác của rễ dược liệu này với các loại thuốc điều trị hiện đại.
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên luôn vô hại. Thực tế, dược tính càng mạnh thì nguy cơ độc tính càng cao nếu không được định chuẩn hàm lượng hoạt chất. Việc tự ý đào rễ, rửa sạch rồi sắc lấy nước đặc uống mỗi ngày có thể dẫn tới quá liều các chất chưa rõ danh tính, tạo gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng cho cơ thể.
Người tiêu dùng cũng thường nhầm lẫn giữa ăn quả chín và uống nước sắc từ rễ. Quả chín là thực phẩm thông thường với nồng độ dưỡng chất khác biệt hoàn toàn so với rễ cây, nơi tích tụ các hợp chất bảo vệ thực vật tự nhiên có thể gây độc cho tế bào gan thận khi dùng dài ngày.
Khuyến cáo áp dụng và bảo vệ sức khỏe
Người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm, mua bán rễ dương đào trôi nổi trên mạng để làm thuốc sắc uống chữa bệnh. Khi phát hiện các dấu hiệu bệnh lý, người bệnh cần tới bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tiếp cận phác đồ y khoa chuẩn mực.
Trong trường hợp mong muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần dược liệu này, người bệnh bắt buộc phải được bác sĩ y học cổ truyền kê đơn từ nguồn dược liệu được cấp phép kiểm định. Không dùng chung các bài thuốc tự chế này với thuốc Tây điều trị bệnh gan thận để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Tóm lại, rễ dương đào là bộ phận cây cỏ có hoạt tính sinh học nhưng vẫn chưa đủ bằng chứng an toàn trên cơ thể người. Nhóm bệnh nhân gan thận mạn tính, người có cơ địa dị ứng họ Dương đào và phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh xa dược liệu tự sắc để phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
