Nhiều người có thói quen dùng thảo dược vì nghĩ cây cỏ tự nhiên luôn lành tính. Ruối leo (danh pháp khoa học: Senecio scandens) là vị thuốc dân gian quen thuộc được dùng thanh nhiệt, giải độc và kháng viêm [1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này với thuốc Tây điều trị bệnh mạn tính tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc nghiêm trọng [2], [3].
Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan, thuốc chống đông máu hoặc có bệnh lý nền về thận cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng ruối leo [4], [1]. Hoạt chất trong thảo dược có thể làm biến đổi nồng độ thuốc Tây trong máu, gây giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính [2], [5].
Cơ chế thảo dược tác động lên thuốc chuyển hóa qua gan
Khi thuốc Tây vào cơ thể, gan đóng vai trò trung tâm trong việc chuyển hóa thông qua hệ thống enzyme và thụ thể chuyên biệt [2], [6]. Các hoạt chất tự nhiên từ thực vật có khả năng ức chế hoặc kích hoạt các enzyme chuyển hóa cùng hệ thống vận chuyển thuốc [2], [5]. Một nghiên cứu chỉ ra rằng các thành phần thảo dược có thể kích hoạt thụ thể nhân PXR (Pregnane X Receptor), từ đó làm thay đổi biểu hiện gen của enzyme chuyển hóa thuốc [7].
Sự tương tác này thuộc nhóm tương tác dược động học, làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của thuốc điều trị [2], [3]. Khi enzyme gan bị cảm ứng, thuốc được chuyển hóa nhanh hơn bình thường dẫn đến nồng độ trong huyết tương tụt giảm, làm thất bại phác đồ điều trị [5], [4]. Ngược lại, nếu thảo dược ức chế enzyme gan hoặc enzyme giải độc tế bào, nồng độ thuốc tồn lưu kéo dài và gây tích tụ độc tính [2], [4].
3 tương tác thuốc cần đặc biệt thận trọng khi dùng ruối leo
Thứ nhất là tương tác với nhóm thuốc chống đông máu (như warfarin) [4], [1]. Warfarin là loại thuốc có khoảng điều trị rất hẹp, chuyển hóa qua hệ enzyme CYP2C9 [4]. Dữ liệu thực nghiệm trên chuột cho thấy dịch chiết ruối leo làm thay đổi các chỉ số đông máu như thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (APTT) và thời gian prothrombin (PT) [1]. Việc kết hợp thảo dược này với thuốc chống đông có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm hoặc cản trở tác dụng chống đông [4], [1].
Thứ hai là tương tác với thuốc chuyển hóa qua hệ thống enzyme gan (CYP450) và thụ thể PXR [7], [6]. Sự can thiệp của các hoạt chất thảo mộc lên thụ thể PXR dẫn đến thay đổi hoạt tính enzyme gan, ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ phân giải của nhiều loại thuốc kê đơn điều trị tim mạch, huyết áp [2], [7]. Điều này khiến diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) và nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của thuốc bị xáo trộn [2].
Thứ ba là nguy cơ tương tác với thuốc kháng virus và hóa trị ung thư [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự cạnh tranh hoặc ức chế các enzyme chuyển hóa thuốc như glutathione transferase (GSTs) có thể làm giảm nồng độ thuốc điều trị virus trong máu, dẫn đến nguy cơ bùng phát tải lượng virus và tăng tỷ lệ tử vong [4]. Đối với các thuốc ung thư (như cisplatin, cyclophosphamide), việc ức chế enzyme chuyển hóa dẫn đến sai lệch nồng độ thuốc dự kiến trong huyết tương, tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện tình trạng kháng thuốc [4].
Bằng chứng khoa học về độc tính và dược động học của ruối leo
Năm 2015, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày của dịch chiết ruối leo (Senecio scandens) được thực hiện trên chuột Wistar [1]. Nghiên cứu sử dụng các mức liều uống đơn 225, 450 và 900 mg/kg/ngày ở cả chuột đực và chuột cái [1]. Kết quả ghi nhận ruối leo an toàn ở các liều thử nghiệm, không gây ngộ độc rõ rệt [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện ruối leo làm thay đổi một số thông số huyết học và đông máu: độ phân bố kích thước hồng cầu (RDW), số lượng tiểu cầu (PLT), tỷ lệ bạch cầu đơn nhân (Mo%), chỉ số APTT và PT [1]. Về chỉ số sinh hóa máu, nồng độ creatinine, kali và clo tăng lên ở một số chuột được dùng thuốc [1]. Các nhà khoa học kết luận ruối leo có tác động nhẹ lên hệ đông máu và hệ chuyển hóa của chuột, do đó cần thận trọng khi sử dụng liều cao [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu tính toán sàng lọc năm 2015 đã phân tích 820 thành phần thảo dược và xác định 305 chất ứng viên kích hoạt thụ thể PXR, liên quan đến các tương tác làm thay đổi biểu hiện gen chuyển hóa thuốc [7]. Tổng quan năm 2020 trên cơ sở dữ liệu PubMed ghi nhận trong số các nghiên cứu chuyển hóa thực vật, có tới 84 nghiên cứu (chiếm 83,2%) tập trung vào tương tác dược động học hoặc chuyển hóa [6].
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược thiên nhiên
Một hiểu lầm phổ biến là cây cỏ thiên nhiên không có độc và uống cùng thuốc Tây lúc nào cũng an toàn [3]. Thực tế, tại Mỹ có gần 40% người trưởng thành dùng thảo dược hàng năm, và 1/6 trong số đó dùng chung thảo dược với thuốc kê đơn nhưng phần lớn không biết về nguy cơ tương tác bất lợi [7]. Việc phối hợp tự phát có thể làm tăng hoặc giảm hiệu lực và độc tính của thuốc điều trị [5], [3].
Nhiều người cũng cho rằng nếu thảo dược không gây ngộ độc cấp tính thì có thể dùng kéo dài vô tư [5], [1]. Bằng chứng khoa học cho thấy việc dùng kết hợp thảo dược lâu dài có thể làm giảm hiệu quả thuốc, dẫn đến thất bại trong điều trị các bệnh mạn tính nguy hiểm [5]. Tương tác thuốc thảo mộc rất phức tạp, phụ thuộc vào loại dịch chiết, thành phần hoạt chất và dung môi điều chế [6], [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiện nay, dữ liệu an toàn và chuyển hóa của ruối leo (Senecio scandens) chủ yếu được ghi nhận từ thử nghiệm trên động vật gặm nhấm (chuột Wistar) [1]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về dược liệu này trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Vì vậy, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng dịch chiết hay bài thuốc từ ruối leo.
Người có bệnh lý nền về thận cần hết sức lưu ý, do thực nghiệm ghi nhận nồng độ creatinine, kali và clo trong máu có xu hướng tăng khi dùng ruối leo [1]. Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu, thuốc kháng virus HIV hoặc thuốc hóa trị ung thư cần tránh kết hợp thảo dược này do nguy cơ gây biến động chỉ số đông máu và xáo trộn nồng độ thuốc điều trị [4], [1].
Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn dùng ruối leo nhằm mục đích hỗ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên sử dụng ở liều lượng vừa phải và không dùng kéo dài [1]. Cần thông báo đầy đủ với bác sĩ điều trị danh sách tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng kèm thuốc kê đơn [2], [3].
Không tự ý phối trộn ruối leo với các loại thuốc tân dược điều trị bệnh nền nếu chưa có hướng dẫn y khoa [5], [3]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu dưới da, mệt mỏi, khó tiêu hoặc chỉ số xét nghiệm gan thận thay đổi, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra [1].
Sử dụng thảo dược là phương pháp bồi bổ và hỗ trợ sức khỏe lâu đời, nhưng sự kết hợp thiếu hiểu biết có thể biến vị thuốc thành mối nguy cho sức khỏe [2], [3]. Để bảo vệ bản thân, hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng chung bất kỳ dược liệu nào với thuốc kê đơn.