Người bệnh tuyến giáp ăn đậu nành: Lưu ý khi đang dùng Levothyroxine

Đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành như đậu phụ, sữa đậu nành là món ăn quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, với những người mắc bệnh lý tuyến giáp đang phải điều trị bằng hormone thay thế levothyroxine, việc ăn đậu nành thế nào cho đúng lại là nỗi băn khoăn lớn.

Người bệnh tuyến giáp hoàn toàn không cần kiêng tuyệt đối đậu nành trong chế độ ăn hàng ngày ^[1]. Dù vậy, đậu nành và các sản phẩm chứa đạm đậu nành đã được chứng minh là làm giảm hấp thu levothyroxine tại ruột, khiến nồng độ hormone trong máu không đạt ngưỡng điều trị ^[2], ^[1]. Để thuốc phát huy tác dụng tối ưu, người bệnh cần uống thuốc cách xa thời điểm dùng đậu nành và các bữa ăn ^[3], ^[4].

Đậu nành cản trở thuốc tuyến giáp hoạt động ra sao?

Levothyroxine là dạng hormone tuyến giáp tổng hợp đường uống, được chỉ định phổ biến cho các trường hợp suy giáp hoặc sau phẫu thuật cắt tuyến giáp ^[5], ^[6]. Thuốc cần được hấp thu qua đường tiêu hóa để đi vào máu và phát huy tác dụng bù đắp lượng hormone thiếu hụt trong cơ thể ^[3], ^[6].

Nhiều yếu tố sinh lý và chế độ ăn uống có thể làm suy giảm khả năng hấp thu loại thuốc này ở đường ruột ^[6]. Việc dùng chung levothyroxine cùng lúc với một số thực phẩm dinh dưỡng qua đường miệng, đặc biệt là các sản phẩm từ đậu nành, canxi, sắt và chất xơ, có thể làm giảm sinh khả dụng của thyroxine trong huyết thanh ^[3].

Cơ chế chủ yếu được ghi nhận là đậu nành gây ức chế và làm giảm khả năng hấp thu hoạt chất này tại lòng ruột ^[1], ^[4]. Khi thuốc bị cản trở hấp thu, cơ thể không nhận đủ lượng hormone cần thiết, dẫn đến việc người bệnh dù uống thuốc đều đặn vẫn có thể biểu hiện tình trạng suy giáp dai dẳng ^[2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Hiện tượng tương tác bất lợi giữa đậu nành và thuốc levothyroxine đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa và nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh.

Một báo cáo năm 2001 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị bằng iod phóng xạ để điều trị ung thư biểu mô tuyến giáp thể nhú ^[4]. Bệnh nhân này cần dùng liều levothyroxine đường uống cao bất thường mới đạt được mức ức chế mong muốn đối với nồng độ T4 tự do và hormone kích thích tuyến giáp TSH ^[4]. Tìm hiểu tiền sử dùng thuốc cho thấy bà có thói quen dùng thực phẩm bổ sung đạm đậu nành ngay sau khi uống thuốc tuyến giáp ^[4]. Khi bệnh nhân tách rời thời điểm uống đạm đậu nành cách xa thời điểm uống thuốc, nồng độ T4 và TSH đã đạt ngưỡng ức chế điều trị với mức liều levothyroxine thấp hơn ^[4].

Năm 2012, các bác sĩ công bố báo cáo về 2 trường hợp suy giáp bẩm sinh tiếp tục biểu hiện suy giáp lâm sàng dù đã dùng liều hormone khuyến cáo do uống sản phẩm từ đậu nành ^[2]. Bệnh nhi thứ nhất được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh với chỉ số TSH là 169 microIU/mL, được điều trị bằng 50 microg levothyroxine từ 6 ngày tuổi đồng thời bắt đầu dùng sữa công thức từ đậu nành ^[2]. Đến 3 tuần tuổi, trẻ bị suy giáp cả trên lâm sàng lẫn xét nghiệm sinh hóa với nồng độ thyroxine là 4,0 microg/dL và TSH tăng vọt lên 216 microIU/mL ^[2]. Khi các bác sĩ ngừng sữa đậu nành và giảm liều levothyroxine, các dấu hiệu suy giáp bắt đầu thoái lui sau 3 tuần; đến 10 tuần tuổi, trẻ đã đạt bình giáp cả về lâm sàng lẫn sinh hóa ^[2].

Bệnh nhi thứ hai cũng được chẩn đoán suy giáp bẩm sinh qua sàng lọc sơ sinh, đáp ứng tốt với thuốc nhưng bị mất liên lạc theo dõi trong 2 năm ^[2]. Trong thời gian đó, trẻ bắt đầu uống sữa đậu nành và rơi vào tình trạng suy giáp sâu với nồng độ T4 tự do dưới 0,4 ng/dL, TSH lên tới 248 microIU/mL, dù bác sĩ ban đầu đã tăng liều thuốc lên 112 microg/ngày ^[2]. Khi trẻ được chuyển sang uống sữa bò, chức năng tuyến giáp dần trở về bình thường song song với việc giảm dần liều levothyroxine ^[2].

Nghiên cứu khảo sát kiểm soát mang tên CONTROL Surveillance Project công bố năm 2016 trên 925 bệnh nhân suy giáp điều trị đơn trị liệu bằng levothyroxine (độ tuổi trung bình 60,4 tuổi; gồm 81,6% nữ và 18,2% nam) ^[5]. Kết quả cho thấy có tới 68,0% bệnh nhân báo cáo việc sử dụng các loại thực phẩm hoặc đồ uống giàu chất xơ, iod hoặc đậu nành ^[5]. Ngoài ra, 51,8% người bệnh dùng chất bổ sung chế độ ăn (chủ yếu là canxi và sắt), những yếu tố có thể ảnh hưởng bất lợi đến sự hấp thu của levothyroxine ^[5].

Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2006 đã đánh giá 14 thử nghiệm lâm sàng xem xét tác động của thực phẩm đậu nành hoặc isoflavone lên chức năng tuyến giáp ở người trưởng thành khỏe mạnh ^[1]. Trong số này, 8 thử nghiệm chỉ gồm nữ giới, 4 thử nghiệm chỉ gồm nam giới và 2 thử nghiệm gồm cả hai giới ^[1]. Kết quả cho thấy ngoài một ngoại lệ, hầu như đậu nành không gây tác động hoặc chỉ tạo ra thay đổi rất khiêm tốn ^[1]. Nhìn chung, dữ liệu cung cấp rất ít bằng chứng cho thấy thực phẩm đậu nành hay isoflavone gây hại chức năng giáp ở người bình giáp và đủ iod ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng gợi ý rằng ở người suy giáp, thực phẩm đậu nành cản trở hấp thu thuốc và có thể làm tăng liều hormone tuyến giáp cần dùng ^[1].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng

Tổng hợp các bằng chứng lâm sàng hiện có cho thấy đậu nành không trực tiếp phá hủy tuyến giáp ở người trưởng thành khỏe mạnh có đủ lượng iod trong cơ thể ^[1]. Tác động chính của đậu nành là cản trở cơ học đối với quá trình hấp thu thuốc levothyroxine tại đường ruột, làm giảm sinh khả dụng của thuốc ^[2], ^[3], ^[1].

Giới hạn của các y văn hiện tại là phần lớn dữ liệu về mức độ nghiêm trọng đến từ các ca bệnh lâm sàng đơn lẻ hoặc nhóm nhỏ, đặc biệt là trên trẻ nhỏ mắc suy giáp bẩm sinh ^[2], ^[4]. Trong 14 thử nghiệm lâm sàng ở người khỏe mạnh, chức năng tuyến giáp cũng không phải là kết cục sức khỏe chính được thiết kế ban đầu ^[1]. Ngoài ra, dữ liệu về việc đậu nành làm tăng nguy cơ suy giáp trên người thiếu iod hoặc suy giảm chức năng giáp tiềm ẩn mới chỉ dừng lại ở mức lo ngại trên lý thuyết dựa trên dữ liệu ống nghiệm và động vật ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về đậu nành và bệnh tuyến giáp

Hiểu lầm phổ biến nhất là người mắc bệnh tuyến giáp phải kiêng bỏ hoàn toàn đậu nành, đậu phụ hay sữa đậu nành ra khỏi thực đơn. Theo bài tổng quan y khoa năm 2006, người trưởng thành bị suy giáp không cần phải kiêng tuyệt đối các thực phẩm từ đậu nành ^[1]. Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân hạt đậu nành, mà nằm ở thời điểm ăn đậu nành quá gần thời điểm uống thuốc ^[2], ^[4].

Một hiểu lầm khác là nếu xét nghiệm thấy chỉ số tuyến giáp xấu đi thì chỉ cần tự ý tăng liều thuốc ^[2]. Trường hợp bệnh nhi dùng sữa đậu nành cho thấy dù bác sĩ đã tăng liều levothyroxine lên tới 112 microg/ngày nhưng nồng độ TSH vẫn ở mức báo động 248 microIU/mL do thuốc bị cản trở hấp thu liên tục ^[2]. Việc giải quyết gốc rễ là điều chỉnh chế độ ăn và thời điểm dùng đậu nành, thay vì tự ý nâng liều thuốc ^[2], ^[4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý đầu tiên là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị suy giáp bẩm sinh ^[2]. Các sản phẩm từ đậu nành như sữa công thức đậu nành cản trở hấp thu levothyroxine và có thể gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ do nguy cơ chậm phát triển thể chất và tâm thần vận động ^[2]. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng sữa công thức đậu nành khi đang điều trị suy giáp nếu chưa có chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ ^[2].

Người bệnh suy giáp đang dùng levothyroxine cũng cần thận trọng nếu có chế độ ăn thiếu hụt iod ^[1]. Dữ liệu từ ống nghiệm và động vật cho thấy ở những người có chức năng giáp bị tổn thương hoặc lượng iod nạp vào ở mức ranh giới, đậu nành có thể làm tăng nguy cơ tiến triển thành suy giáp lâm sàng ^[1]. Do đó, người tiêu thụ thực phẩm đậu nành cần đảm bảo lượng iod nạp vào cơ thể đầy đủ ^[1].

Những bệnh nhân có kèm theo bệnh lý tiêu hóa cũng thuộc nhóm nguy cơ cao ^[5], ^[6]. Khảo sát CONTROL ghi nhận 47,0% bệnh nhân dùng levothyroxine có ít nhất một bệnh tiêu hóa đi kèm như trào ngược dạ dày thực quản (33,8%), hội chứng ruột kích thích (9,7%), không dung nạp lactose (7,8%) hoặc tiền sử phẫu thuật cắt dạ dày, ruột (3,0%) ^[5]. Nhóm có bệnh tiêu hóa đi kèm gặp khó khăn trong kiểm soát triệu chứng và phải thay đổi liều thuốc thường xuyên hơn đáng kể ^[5]. Ngoài ra, các thực phẩm khác như chất xơ, đu đủ, nho, cà phê và các thuốc như thuốc kháng toan, thuốc ức chế bơm proton PPI, sắt, canxi cũng cản trở hấp thu levothyroxine ^[3], ^[5], ^[6].

Cách áp dụng thực tế và dùng thuốc đúng cách

Để đảm bảo hiệu quả điều trị bằng levothyroxine mà vẫn duy trì được chế độ dinh dưỡng đa dạng, người bệnh nên thực hiện các hướng dẫn sau:

Người bệnh cần tách biệt rõ ràng thời điểm uống levothyroxine và thời điểm tiêu thụ các sản phẩm đạm đậu nành hoặc bữa ăn thông thường ^[3], ^[4]. Trong thực hành lâm sàng, việc uống thuốc cách xa thời điểm dùng thực phẩm chứa đạm đậu nành đã giúp đưa nồng độ T4 và TSH về ngưỡng điều trị ổn định với mức liều thuốc thấp hơn ^[4]. Thuốc levothyroxine thường được khuyến cáo uống khi bụng đói trước bữa ăn đầu tiên trong ngày ^[3].

Không nên thay đổi đột ngột lượng đậu nành tiêu thụ hàng ngày mà không thông báo cho bác sĩ điều trị ^[2], ^[1]. Nếu bạn bắt đầu hoặc ngừng thói quen uống sữa đậu nành thường xuyên, sự hấp thu thuốc có thể thay đổi, đòi hỏi bác sĩ phải xét nghiệm máu để điều chỉnh lại liều lượng levothyroxine cho phù hợp ^[2], ^[1].

Người bệnh cần lưu ý cả các chất bổ sung không kê đơn có chứa canxi, sắt hoặc các loại thực phẩm quá giàu chất xơ vì chúng cũng làm giảm sinh khả dụng của thuốc giáp đường uống ^[3], ^[5], ^[6]. Người tiêu dùng đậu nành cũng cần chú ý bổ sung đầy đủ iod trong chế độ ăn hàng ngày ^[1]. Đối với những bệnh nhân gặp vấn đề nghiêm trọng về hấp thu thuốc dạng viên nén, y học hiện nay đã nghiên cứu các dạng bào chế mới như dạng dung dịch uống hoặc viên nang mềm gel để hỗ trợ cải thiện sinh khả dụng ^[6].

Chế độ ăn uống hợp lý đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều trị bệnh tuyến giáp. Người bệnh không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn các món ăn bổ dưỡng từ đậu nành khỏi thực đơn gia đình ^[1]. Điều quan trọng nhất là nắm rõ nguyên tắc uống thuốc cách xa bữa ăn chứa đậu nành và luôn trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi thói quen dinh dưỡng hay liều lượng thuốc ^[2], ^[4].