Ai không nên dùng sâm cau? 4 nhóm người cần thận trọng

Nhiều người tìm đến sâm cau như một vị thuốc bổ dưỡng tự nhiên giúp tăng cường sinh lực và bồi bổ sức khỏe xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu hoặc sắc uống loại thảo mộc này không phù hợp cho tất cả mọi đối tượng. Thậm chí với một số thể trạng và bệnh lý nền nhất định, việc sử dụng sâm cau có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi không mong muốn.

Câu trả lời ngắn gọn là: người có thể trạng âm hư hỏa vượng, bệnh nhân mắc bệnh gan mạn tính, phụ nữ mang thai và trẻ em cần thận trọng cao độ hoặc tuyệt đối tránh sử dụng sâm cau. Dược liệu này chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, tác động trực tiếp đến hệ nội tiết, khả năng chuyển hóa và phản ứng miễn dịch của cơ thể.

Bản chất dược lý của sâm cau và cơ chế tác động

Sâm cau (tên khoa học là Curculigo orchioides Gaertn., thuộc họ Amaryllidaceae) là loài thảo dược có phần thân rễ phơi khô thường được ứng dụng trong các bài thuốc cổ truyền [2, 3]. Y học cổ truyền xem đây là vị dược liệu mang tính nhiệt (ấm nóng), quy vào kinh thận nhằm hỗ trợ điều trị liệt dương, đau mỏi lưng gối hoặc tiêu chảy phân lỏng ^[1].

Ở góc độ hóa học thực vật hiện đại, chiết xuất từ thân rễ sâm cau sở hữu hơn 110 hợp chất khác nhau, nổi bật nhất là curculigoside, các polyphenol và flavonoid [1, 3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng những hợp chất này có khả năng tham gia vào nhiều chu trình sinh hóa phức tạp. Cụ thể, sâm cau có thể can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu viêm nội bào, làm giảm các phân tử cytokine gây viêm, đồng thời kích thích các mô phụ thuộc nội tiết tố sinh dục nữ [2, 5]. Hoạt tính sinh học mạnh mẽ này chính là lý do khiến dược liệu vừa có tiềm năng hỗ trợ trị liệu, vừa tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ đối với những cơ thể có nền tảng thể chất nhạy cảm hoặc đang bị rối loạn chuyển hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính sinh học của sâm cau?

Hiệu quả và độc tính của sâm cau đã được phân tích qua hàng loạt nghiên cứu tiền lâm sàng độc lập trong phòng thí nghiệm.

Một thử nghiệm năm 2014 đánh giá khả năng bảo vệ thần kinh của chiết xuất methanol sâm cau trên mô hình chuột bị tổn thương bởi cyclophosphamide ^[2]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm độc tính cấp tính theo hướng dẫn của OECD, sau đó đo lường các chỉ số chống oxy hóa bao gồm catalase, superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase và malondialdehyde ^[2]. Kết quả cho thấy liều 400 mg/kg làm phục hồi rõ rệt mức catalase, superoxide dismutase và glutathione, đồng thời giảm rất mạnh nồng độ chất gây hại malondialdehyde ^[2]. Ở liều 200 mg/kg, dược liệu này cũng ghi nhận khả năng phục hồi đáng kể các enzyme chống oxy hóa nội sinh ^[2]. Nghiên cứu xác định polyphenol và flavonoid dồi dào trong sâm cau chịu trách nhiệm bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do ^[2].

Tiếp theo, một nghiên cứu công bố năm 2019 tập trung làm rõ tác dụng kháng viêm của hoạt chất curculigoside tách từ sâm cau ^[3]. Nhóm tác giả gây viêm khớp trên mô hình chuột cống bằng collagen type II và cho dùng curculigoside liều 50 mg/kg ^[3]. Trên mẫu máu động vật, curculigoside ức chế độ sưng phù ở khớp, hạ thấp điểm số viêm khớp và giảm rõ nồng độ các chất trung gian gây viêm huyết thanh gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IL-10, IL-12 và IL-17A ^[3]. Trên dòng tế bào hoạt dịch khớp người MH7A, hoạt chất này ức chế tăng sinh tế bào phụ thuộc theo thời gian và nồng độ ^[3]. Cơ chế phân tử được xác định là làm giảm biểu hiện JAK1, JAK3, STAT3 và tăng cường p65 NF-kappaB cũng như IkappaB trong tế bào chất ^[3].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống bị tổn thương thận do đái tháo đường (gây bởi streptozotocin và nicotinamide) đã cho dùng chiết xuất cồn và chiết xuất cồn-nước ở ba mức liều 150, 300 và 600 mg/kg trong 45 ngày ^[4]. Chiết xuất sâm cau đã giúp bình thường hóa nồng độ glucose máu, cải thiện albumin, urê, creatinine huyết thanh và làm giảm rõ rệt tình trạng oxy hóa tế bào ^[4].

Bằng chứng estrogen và độc tính tế bào gan

Một trong những tác động đáng lưu ý nhất của sâm cau liên quan đến hệ nội tiết nữ. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2007 thực hiện so sánh chiết xuất cồn sâm cau với hoạt chất diethylstilbestrol (DES) trên chuột cống trắng đã bị cắt bỏ buồng trứng ^[5]. Động vật được chia làm 5 nhóm, uống các mức liều chiết xuất thân rễ gồm 300, 600 và 1200 mg/kg mỗi ngày trong vòng 7 ngày ^[5].

Kết quả phân tích ghi nhận chiết xuất sâm cau gây tăng tỷ lệ hóa sừng biểu mô âm đạo, tăng trọng lượng ướt của tử cung và làm tăng nồng độ glycogen trong mô tử cung rất rõ rệt ^[5]. Hình ảnh mô học tử cung còn cho thấy những biến đổi tăng sinh nội mạc tử cung tương tự tác động của estrogen ^[5].

Ở khía cạnh chức năng gan, một nghiên cứu năm 2022 khảo sát hoạt tính của chiết xuất ethanol sâm cau trên dòng tế bào ung thư gan người HEP-G2 và dòng tế bào HeLa ^[6]. Chiết xuất thân rễ sâm cau thể hiện độc tính tế bào đáng kể với giá trị IC50 <= 100 mcg/mL ^[6]. Dù chiết xuất cũng thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan theo liều lượng thử nghiệm, sự hiện diện của độc tính tế bào chứng minh các hoạt chất từ sâm cau đòi hỏi cơ quan gan phải thực hiện chuyển hóa phức tạp ^[6].

4 nhóm người cần hết sức thận trọng khi dùng sâm cau

Căn cứ vào dữ liệu dược lý hiện có và các tài liệu chuyên ngành về y học cổ truyền, việc dùng sâm cau bừa bãi có thể mang lại nhiều rủi ro cho 4 nhóm đối tượng sau:

Người có thể trạng âm hư hỏa vượng: Sâm cau được xác định có dược tính nóng và bổ dương mạnh trong y học cổ truyền ^[1]. Những người có biểu hiện âm hư (nóng trong, bốc hỏa, lòng bàn tay chân ấm, khô miệng, lưỡi đỏ, mất ngủ, hay ra mồ hôi trộm) khi sử dụng các hoạt chất có tính ấm nóng của sâm cau dễ làm hỏa vượng thêm, khiến tình trạng kích ứng, khô khát và rối loạn chuyển hóa trở nên trầm trọng hơn.

Người mắc bệnh gan mạn tính: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất sâm cau sở hữu độc tính tế bào ở ngưỡng nồng độ nhất định (IC50 <= 100 mcg/mL) trên tế bào gan HEP-G2 ^[6]. Gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các polyphenol, flavonoid cũng như hơn 110 hợp chất thứ cấp từ dược liệu [3, 8]. Khi người bệnh đã bị suy giảm chức năng gan do viêm gan, xơ gan hoặc gan nhiễm mỡ, việc nạp một lượng lớn dịch chiết thảo dược phức tạp có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa lớn, nguy cơ dẫn đến tổn thương tế bào gan tiến triển.

Phụ nữ mang thai: Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của sâm cau trên cơ thể phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận sâm cau gây biến đổi tăng sinh nội mạc tử cung và làm tăng trọng lượng tử cung phụ thuộc nội tiết ^[5]. Sự thay đổi hoạt tính tương tự estrogen có thể gây xáo trộn cân bằng hormone sinh sản, từ đó kích thích tử cung co bóp hoặc ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi. Do thiếu vắng bằng chứng an toàn tuyệt đối, phụ nữ mang thai không được sử dụng.

Trẻ em: Hệ cơ quan chuyển hóa gan, thận và hệ trục nội tiết của trẻ em chưa phát triển hoàn thiện. Sâm cau vốn là dược liệu có hoạt tính nội tiết tố và tác động mạnh lên hệ miễn dịch qua trục JAK/STAT/NF-kappaB [2, 5]. Cho đến nay chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu về liều lượng hay độ an toàn của vị thuốc này trên cơ thể trẻ nhỏ; vì vậy trẻ em không thuộc đối tượng chỉ định dùng sâm cau.

Những hiểu lầm thường gặp về vị thuốc sâm cau

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "sâm cau là thảo dược tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng vô hại". Nhiều người tự ý đào rễ sâm cau tươi về ngâm rượu nồng độ cao rồi uống hằng ngày với niềm tin cải thiện sinh lý nhanh chóng. Thực tế, trong tự nhiên, thân rễ của loài thực vật này chứa các thành phần hóa học phức tạp đòi hỏi quy trình sơ chế loại bỏ độc tố cẩn trọng trước khi đưa vào cơ thể [1, 3].

Một quan niệm sai lầm khác là dùng sâm cau để trị dứt điểm mọi chứng bệnh khớp hoặc yếu sinh lý. Mặc dù chiết xuất curculigoside thể hiện khả năng giảm sưng viêm khớp và ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha hay IL-6 trên động vật thí nghiệm, dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột ^[3]. Hiệu quả thực tế trên cơ thể người cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn xác nhận, không thể tự ý thay thế thuốc đặc trị do bác sĩ kê đơn ^[3].

Cách dùng và lời khuyên áp dụng thực tế

Đối với những người không thuộc nhóm chống chỉ định và muốn sử dụng sâm cau để bồi bổ sức khỏe, việc tuân thủ các nguyên tắc thận trọng là tối quan trọng:

• Không sử dụng các loại rễ sâm cau trôi nổi, rễ tươi chưa qua chế biến kỹ thuật để ngâm rượu uống tự do.
• Thảo dược chỉ nên được sử dụng dưới dạng đã bào chế đúng quy chuẩn và có sự hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
• Không tự ý kéo dài thời gian sử dụng; nên dùng theo từng đợt ngắn ngày với lượng vừa phải và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể.
• Nếu xuất hiện các dấu hiệu như nóng bứt rứt, nổi mụn nhọt, táo bón, vàng da, mệt mỏi hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngừng ngay việc sử dụng và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Sâm cau là một loài cây bản địa có nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa miễn dịch và bảo vệ tế bào [1, 2, 4]. Dù vậy, thảo dược này cũng tồn tại hoạt tính nội tiết và có thể tác động trực tiếp lên chức năng gan, thận [4, 5, 8]. Việc hiểu rõ thể trạng bản thân, nhận diện đúng các trường hợp không nên dùng và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe an toàn, tránh những rủi ro đáng tiếc.