Saw Palmetto (chiết xuất từ cây cọ lùn) là một trong những sản phẩm thảo dược được sử dụng phổ biến nhất để giảm các triệu chứng của bệnh phì đại tuyến tiền liệt lành tính [1, 3]. Tại Mỹ, hàng triệu nam giới tìm đến loại quả mọng này như một giải pháp hỗ trợ đường tiết niệu [3, 5]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ tự nhiên luôn an toàn cho mọi đối tượng.
Thực tế y khoa cho thấy dù Saw Palmetto dung nạp tốt ở đa số người dùng, một số nhóm đối tượng nhất định có thể đối mặt với rủi ro nghiêm trọng khi sử dụng. Dưới đây là bằng chứng khoa học về các nhóm người cần thận trọng hoặc tránh sử dụng thảo dược này.
Cơ chế tác động của Saw Palmetto trong cơ thể
Để hiểu vì sao Saw Palmetto có thể gây rủi ro, cần nhìn vào cách thảo dược này tương tác với cơ thể. Các hợp chất chính trong quả cọ lùn bao gồm axit béo, este của chúng (triacylglyceride và monoacylglyceride), carbohydrate, steroid, flavonoid, tanin và tinh dầu [1]. Hoạt tính dược lý của thảo dược này không đến từ một chất đơn lẻ mà là sự phối hợp của nhiều thành phần [1].
Trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), chiết xuất cọ lùn thể hiện hoạt tính kháng androgen (nội tiết tố nam) trên các dòng tế bào tuyến tiền liệt của người [2]. Thảo dược này cũng thể hiện đặc tính chống viêm và chống tăng sinh tế bào thông qua ức chế các yếu tố tăng trưởng [1]. Đáng chú ý, Saw Palmetto còn ức chế enzym cyclooxygenase (tương tự một số thuốc giảm đau, chống viêm) và có khả năng ức chế các thụ thể alpha1-adrenergic [3, 5]. Việc ức chế cyclooxygenase có thể dẫn đến rối loạn chức năng tiểu cầu [1]. Ngoài ra, trong phòng thí nghiệm, cọ lùn còn ức chế một số enzym cytochrom P450 chuyển hóa thuốc ở gan như CYP2D6, CYP2C9 và CYP3A4 [3]. Những cơ chế này giải thích tại sao thảo dược có thể gây tương tác bất lợi trên một số cơ địa.
Nhóm 1: Người chuẩn bị phẫu thuật
Rủi ro chảy máu khi can thiệp ngoại khoa là một trong những cảnh báo quan trọng nhất liên quan đến Saw Palmetto. Do khả năng ức chế cyclooxygenase gây rối loạn chức năng tiểu cầu, thảo dược này có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó cầm trong và sau phẫu thuật [3, 5].
Y văn ghi nhận trường hợp một bệnh nhân dùng Saw Palmetto gặp tình trạng xuất huyết nghiêm trọng trong lúc mổ, khiến thời gian chảy máu kéo dài; thời gian này chỉ trở về mức bình thường vài ngày sau khi ngừng thảo dược [4]. Một báo cáo khác ghi nhận bệnh nhân nam 53 tuổi phải dừng cuộc phẫu thuật mở hộp sọ cắt u não vì chảy máu quá nhiều liên quan đến việc dùng Saw Palmetto [4, 5].
Không chỉ gây nguy cơ chảy máu, Saw Palmetto còn có thể gây biến chứng chuyên biệt trong phẫu thuật mắt. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng thảo dược không qua giám sát y tế có thể dẫn đến hội chứng mềm mống mắt trong phẫu thuật (intraoperative floppy iris syndrome) khi mổ đục thủy tinh thể do làm mất trương lực mống mắt [5]. Các bác sĩ nhãn khoa được khuyến cáo cần nhận biết mối liên quan này để chủ động phòng ngừa biến chứng ngoại khoa [5].
Nhóm 2: Người đang dùng thuốc chống đông máu
Những người đang điều trị các bệnh tim mạch bằng thuốc chống đông, đặc biệt là warfarin, cần hết sức thận trọng với Saw Palmetto. Dược liệu này ức chế cyclooxygenase và làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng phối hợp với warfarin [5].
Về mặt lý thuyết, các thử nghiệm in vitro cho thấy cọ lùn ức chế CYP2C9 – một enzym gan quan trọng chịu trách nhiệm chuyển hóa warfarin [3]. Trong thực hành lâm sàng, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân nam 61 tuổi dùng sản phẩm Curbicin chứa Saw Palmetto (liều 5 viên mỗi ngày trong 6 ngày) đồng thời với warfarin đã khiến chỉ số đông máu INR tăng khiêm tốn từ 2,4 lên 3,4 [3].
Một báo cáo khác cũng ghi nhận tình trạng đái ra máu và bệnh lý đông máu ở người dùng cọ lùn [1, 5]. Dù các bằng chứng hiện tại chủ yếu đến từ các ca bệnh đơn lẻ và mức độ tương tác tổng thể giữa cọ lùn và warfarin được một số chuyên gia xếp vào nhóm "nghi ngờ", nguy cơ chảy máu phối hợp vẫn đòi hỏi người bệnh phải theo dõi sát sao [3].
Nhóm 3: Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nhạy cảm hormone
Về phụ nữ mang thai, hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện để đánh giá độ an toàn của Saw Palmetto trên nhóm này; dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung trên nam giới bị phì đại tuyến tiền liệt hoặc mô hình tế bào và động vật [1, 3, 7, 8]. Tuy nhiên, chiết xuất cọ lùn có thể đóng vai trò như một tác nhân nội tiết [3]. Trong môi trường tế bào, thảo dược này thể hiện hoạt tính kháng androgen rõ rệt [2]. Vì vậy, việc can thiệp vào tín hiệu nội tiết có thể gây rủi ro tiềm tàng trong thai kỳ, đối tượng này không nên tự ý sử dụng.
Đối với các bệnh lý liên quan đến hormone, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy Saw Palmetto ức chế tín hiệu thụ thể androgen [6]. Cụ thể, trên các tế bào ung thư tuyến tiền liệt phụ thuộc androgen LNCaP, chiết xuất này làm ngừng phát triển tế bào với nồng độ ức chế một nửa (ED50) khoảng 2,0 microl/ml (và lần lượt là 2,6 và 3,3 microl/ml trên dòng tế bào DU145 và PC3) [6]. Thảo dược cũng thúc đẩy quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào LNCaP phụ thuộc vào thời gian và liều lượng, đồng thời làm giảm mức thụ thể androgen trong nhân tế bào [6]. Trên chuột thí nghiệm BALB/c mang khối u ghép, cọ lùn ức chế sự phát triển của khối u mà không gây tác dụng phụ rõ rệt [6]. Mặc dù mở ra hướng nghiên cứu mới, việc tác động vào thụ thể nội tiết androgen và các thụ thể sinh học khác khiến những người có tình trạng nhạy cảm hormone cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Nhóm 4: Người có tiền sử viêm tụy hoặc bệnh lý gan mật
Bên cạnh nguy cơ chảy máu, Saw Palmetto còn ghi nhận một số tác dụng phụ không mong muốn trên hệ tiêu hóa và gan mật. Việc sử dụng thảo dược này mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế có thể dẫn đến viêm gan ứ mật và viêm tụy cấp [5].
Một báo cáo lâm sàng năm 2011 mô tả trường hợp người đàn ông 61 tuổi có tiền sử phì đại tuyến tiền liệt và trào ngược dạ dày thực quản, nhập viện vì đau thượng vị và buồn nôn [2]. Bệnh nhân không uống rượu, các thuốc tại nhà gồm có Saw Palmetto, lansoprazole và vitamin tổng hợp [2]. Xét nghiệm cho thấy men tụy lipase và amylase tăng cao; chụp cắt lớp vi tính (CT) phát hiện đuôi tụy có biến đổi viêm quanh tụy phù hợp với chẩn đoán viêm tụy cấp [2]. Tình trạng người bệnh cải thiện sau khi được truyền dịch và dùng thuốc giảm đau; đến ngày nằm viện thứ 4, men tụy trở về bình thường và bệnh nhân được xuất viện cùng lời khuyên tránh dùng Saw Palmetto [2]. Nhóm nghiên cứu nhận định mối liên quan giữa Saw Palmetto và khởi phát viêm tụy cấp là hoàn toàn có cơ sở [2]. Do đó, người có tiền sử bệnh lý tụy tạng hoặc gan mật cần cẩn trọng tối đa.
Nghiên cứu nói gì về độ an toàn tổng thể?
Để có cái nhìn khách quan, cần xem xét các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng. Nghiên cứu STEP (Saw palmetto for Treatment of Enlarged Prostates) đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 225 nam giới có triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt từ trung bình đến nặng [7]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: dùng chiết xuất quả cọ lùn chuẩn hóa liều 160 mg x 2 lần/ngày hoặc dùng giả dược trong vòng 1 năm [7].
Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng Saw Palmetto và nhóm giả dược về nguy cơ gặp ít nhất một biến cố bất lợi nghiêm trọng (5,4% so với 9,7%; p = 0,31) hay biến cố bất lợi có triệu chứng không nghiêm trọng (34,8% so với 30,1%; p = 0,48) [7]. Chức năng tình dục và hầu hết các chỉ số xét nghiệm máu, nước tiểu cũng không có sự chênh lệch lớn giữa hai nhóm, ngoại trừ biến đổi nhỏ về bilirubin toàn phần (p = 0,001), kali (p = 0,03) và tỷ lệ xuất hiện đường niệu (0% ở nhóm thảo dược so với 3,7% ở nhóm giả dược; p = 0,05) [7]. Các tác giả kết luận không thấy bằng chứng về độc tính nghiêm trọng của cọ lùn trong thử nghiệm này, nhưng quy mô mẫu và thời gian theo dõi chưa thể loại trừ hoàn toàn các tác dụng phụ hiếm gặp [7].
Bên cạnh đó, hiệu quả thực sự của cọ lùn trên bệnh phì đại tuyến tiền liệt vẫn còn nhiều tranh luận. Dù hơn 2 triệu nam giới sử dụng, một số thử nghiệm lâm sàng ghi nhận Saw Palmetto không mang lại lợi ích rõ rệt đối với các triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt hoặc thể tích nước tiểu tồn dư sau khi đi tiểu [5]. Hơn nữa, các bằng chứng về rối loạn đông máu hay tương tác thuốc hiện chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, trong khi một số thử nghiệm lâm sàng khác lại ghi nhận thảo dược không làm thay đổi chức năng tiểu cầu hay các chỉ số PT, PTT, INR [1, 4, 5].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn
Dựa trên các dữ liệu y khoa hiện tại, các nhóm đối tượng sau bắt buộc phải thận trọng:
- Bệnh nhân chuẩn bị bước vào bất kỳ cuộc phẫu thuật nào (kể cả phẫu thuật mắt hay phẫu thuật thần kinh) [3, 4, 5].
- Người đang dùng thuốc chống đông (như warfarin) hoặc thuốc ảnh hưởng đến đông máu [3, 4].
- Phụ nữ mang thai, cho con bú (nhóm chưa có nghiên cứu an toàn) [7].
- Người có tiền sử viêm tụy cấp hoặc bệnh gan mật [2, 3].
Để sử dụng an toàn, người dùng tuyệt đối không tự ý uống các chế phẩm cọ lùn liều cao hoặc dùng kéo dài mà không thông báo cho bác sĩ điều trị [5]. Khi đi khám bệnh, phẫu thuật hoặc thực hiện các thủ thuật nha khoa, ngoại khoa, hãy liệt kê rõ ràng tất cả các viên uống thảo dược đang dùng để nhân viên y tế đánh giá nguy cơ chảy máu kịp thời [4].
Dù Saw Palmetto được ghi nhận là thảo dược tương đối an toàn ở phần lớn nam giới trong các thử nghiệm có kiểm soát, nguy cơ xuất huyết, tương tác thuốc và các biến cố trên gan tụy là hoàn toàn có thật [1, 2, 8]. Người tiêu dùng không nên xem thảo dược là vô hại, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng để bảo vệ sức khỏe của chính mình.