Nhiều người bệnh có thói quen kết hợp thuốc Đông y cùng tân dược để tăng hiệu quả điều trị hoặc bồi bổ cơ thể. Trong số các thảo dược được quan tâm, sơn từ cô thường được nhắc đến trong nhiều bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp dược liệu với thuốc tây tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Hiện nay, dữ liệu khoa học về tương tác trực tiếp giữa sơn từ cô với thuốc tim mạch hay thuốc chống đông máu vẫn chưa có trong các tài liệu nghiên cứu được cung cấp. Tuy vậy, các cơ chế dược lý học cơ bản cảnh báo rằng hiện tượng ức chế men chuyển hóa gan là nguyên nhân chính dẫn đến các biến cố tương tác thuốc nguy hiểm trong điều trị.
Cơ chế chuyển hóa gan và nguy cơ tương tác thuốc
Gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình thanh thải và chuyển hóa hầu hết các loại dược phẩm đi vào cơ thể. Trong đó, hệ thống enzym cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) chịu trách nhiệm chính trong việc biến đổi các hoạt chất thành dạng dễ đào thải hơn.
Hiện tượng ức chế các enzym cytochrome P450 là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra các tương tác bất lợi giữa thuốc với thuốc hoặc giữa dược liệu với tân dược [1]. Khi một chất làm suy giảm hoạt tính của các enzym này, các thuốc dùng cùng chuyển hóa qua cùng con đường sẽ bị ứ đọng lại, làm tăng nồng độ trong máu và kéo dài thời gian tồn tại trong cơ thể [2], [3].
Hệ thống cytochrome P450 hoạt động thế nào trong chuyển hóa thuốc?
Các phân họ enzym CYP như CYP1A2, CYP2C, CYP2D6, CYP3A4 chịu trách nhiệm xử lý hàng loạt dược chất thiết yếu [2]. Nghiên cứu tổng quan về hệ thống enzym gan cho thấy mỗi nhóm chất có thể ức chế một nhóm enzym CYP riêng biệt [2].
Cụ thể, enzym CYP1A2 tham gia vào quá trình tương tác với các chất như theophylline hoặc clozapine [2]. Trong khi đó, enzym CYP2D6 bị ức chế mạnh trên mô hình in vitro bởi các hoạt chất điều trị tâm thần, dẫn đến sự gia tăng rõ rệt nồng độ thuốc desipramine và nortriptyline trong huyết tương [2]. Enzym CYP3A4 cũng chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều hoạt chất chuyển hóa thần kinh như carbamazepine hay triazolam [2].
Bằng chứng khoa học về sự tương tác qua hệ enzym gan
Các thử nghiệm dược lý học sử dụng nhiều phương pháp để xác định mức độ can thiệp của các hoạt chất lên hệ gan mật. Một nghiên cứu năm 1997 đã đánh giá mức độ ức chế có chọn lọc của 4 chất chủ vận thụ thể dopamine đối với 6 enzym CYP ở người bằng phương pháp sàng lọc in vitro đơn giản [4].
Nghiên cứu trên phân loại tương tác mạnh khi hoạt tính enzym bị ức chế hơn 50% so với nhóm đối chứng [4]. Kết quả ghi nhận ropinirole ức chế một phần CYP1A2, pergolide ức chế CYP3A4, đồng thời cả pergolide và ropinirole đều cho thấy tương tác mạnh với CYP2D6 [4]. Ngược lại, không có hoạt chất nào trong số đó ức chế CYP2C9, CYP2C19 hay CYP2E1 [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng khả năng xảy ra tương tác thực tế trên cơ thể sống (in vivo) vẫn cần được xác minh thêm [4].
Bên cạnh hiện tượng ức chế, cảm ứng enzym cũng gây ra các xáo trộn dược động học nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 2009 trên tế bào gan nguyên bào của người đã đánh giá nguy cơ gây cảm ứng CYP1A2, CYP2B6 và CYP3A4 của các hợp chất ngăn ngừa ung thư mới [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc gây cảm ứng enzym sẽ thúc đẩy quá trình chuyển hóa các thuốc dùng kèm, làm sụt giảm nồng độ điều trị cần thiết [5].
Các nghiên cứu trên động vật cũng phản ánh sự phức tạp khi phối hợp nhiều thành phần. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên chuột đánh giá hoạt tính của enzym CYP2B6 đã so sánh tốc độ chuyển hóa bupropion khi dùng đơn lẻ và khi kết hợp với tolbutamide [6]. Kết quả cho thấy tolbutamide làm giảm đáng kể tốc độ hydroxyl hóa bupropion, chứng minh việc phối hợp thuốc có thể làm thay đổi trực tiếp hoạt động chuyển hóa của enzym [6].
Năm 2019, một đánh giá về hội chứng serotonin nhấn mạnh rằng ít nhất 25 loại thuốc tác động qua con đường serotonin được chuyển hóa qua hệ cytochrome P450 [3]. Khoảng 50% trong số 20 loại thuốc liên quan hàng đầu đến hội chứng này có các tương tác dược động học, trong đó việc dùng chung với các chất ức chế cytochrome P450 có thể đẩy nồng độ thuốc lên mức ngộ độc [3]. Các trường hợp phối hợp thuốc gây hại chiếm hơn 70% các báo cáo về hội chứng này [3].
Giới hạn của bằng chứng hiện có về sơn từ cô
Mặc dù các cơ chế can thiệp qua enzym CYP đã được chứng minh rõ nét ở nhiều nhóm hoạt chất tân dược và thảo dược mẫu như cam thảo (Glycyrrhiza glabra) [1], dữ liệu thực nghiệm trực tiếp trên dược liệu sơn từ cô hoàn toàn vắng bóng trong các tài liệu kiểm chứng hiện tại.
Các trích đoạn khoa học hiện có chỉ tập trung khảo sát các thuốc chống trầm cảm, thuốc chủ vận dopamine, chất điều hòa cytokine hoặc các hợp chất thử nghiệm ung thư [2], [4], [5], [7]. Do chưa có thử nghiệm lâm sàng hoặc nghiên cứu in vitro được công bố trong dữ liệu về việc sơn từ cô tác động lên CYP2C9 (enzym chính chuyển hóa thuốc chống đông warfarin) hoặc các thuốc tim mạch, người bệnh tuyệt đối không được suy diễn rằng dược liệu này an toàn hay độc hại trên các nhóm thuốc đó.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cùng thuốc tây
Nhiều người bệnh tim mạch hay bệnh mạn tính tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, có thể uống xen kẽ hoặc dùng chung với đơn thuốc tây mà không gặp trở ngại. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro rất cao.
Các chiết xuất thảo dược chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên có khả năng hoạt động như chất ức chế hoặc chất cảm ứng men gan [1]. Việc tự ý bổ sung dược liệu chưa rõ tương tác dược lý có thể làm thay đổi đột ngột nồng độ thuốc tim mạch và thuốc chống đông trong máu. Hệ quả có thể là làm mất tác dụng phòng ngừa huyết khối hoặc ngược lại, làm tăng nồng độ thuốc dẫn tới nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, chảy máu nội tạng hoặc ngộ độc tim mạch khó lường.
Ai nên thận trọng?
Người cao tuổi mắc các bệnh lý nền mạn tính, đặc biệt là bệnh nhân tim mạch, huyết áp, người đang đặt stent hoặc mang van tim nhân tạo cần hết sức cảnh giác. Nhóm đối tượng này thường phải duy trì thuốc chống đông máu dài ngày.
Người đang dùng thuốc chống trầm cảm, thuốc tâm thần, thuốc ức chế miễn dịch hoặc người bệnh ung thư cũng cần thận trọng tối đa khi dùng thảo dược [7], [8]. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào trong tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan cũng có thể gây trồi sụt chỉ số sinh hiệu hoặc ngộ độc thuốc nghiêm trọng [8]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn cần tránh tự ý sử dụng.
Cách áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh không tự ý mua và dùng sơn từ cô kết hợp với bất kỳ đơn thuốc tây nào khi chưa có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ điều trị. Việc kiểm soát khoảng điều trị của các thuốc tim mạch và thuốc chống đông đòi hỏi sự ổn định nồng độ thuốc rất khắt khe.
Khi đi khám bệnh, người bệnh phải thông báo chi tiết cho bác sĩ và chuyên gia y tế về toàn bộ các loại thuốc thảo dược, thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc Đông y đang sử dụng. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da, chảy máu chân răng khó cầm, mệt mỏi bất thường, hoa mắt hoặc tim đập nhanh, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng đông máu và enzym gan.
Bảo vệ sức khỏe đòi hỏi sự kết hợp cân bằng và khoa học giữa dinh dưỡng, vận động và tuân thủ điều trị y khoa. Mọi sự phối hợp giữa tân dược và dược liệu như sơn từ cô đều phải dựa trên các hướng dẫn dược lý chuẩn xác để tránh những biến cố tương tác thuốc đe dọa đến tính mạng.