Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ sức khỏe dạ dày và đường huyết theo các mẹo dân gian truyền miệng. Trong số đó, cây tía tô giới (tên khoa học là Hyptis suaveolens, thuộc họ Hoa môi - Lamiaceae) là vị thuốc nam khá quen thuộc ở nhiều vùng quê nhiệt đới [1], [2].
Tuy nhiên, thảo mộc dù có nguồn gốc tự nhiên cũng không hoàn toàn vô hại với mọi người dùng. Nhóm người suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận, chuẩn bị phẫu thuật và cơ địa dị ứng các cây thuộc họ Hoa môi cần thận trọng đặc biệt khi tiếp xúc hay sử dụng dược thảo này nhằm tránh các biến cố bất lợi cho sức khỏe.
Hiểu đúng về cây tía tô giới và xu hướng dùng trong dân gian
Tía tô giới thường mọc hoang dại hoặc được thu hái ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Trong dân gian, dược liệu này từng được sử dụng để điều trị mụn nhọt, chàm ngứa, sốt rét, vàng da, sốt, đau đầu, đầy trướng đường tiêu hóa và thấp khớp [1], [2].
Ngày nay, chiết xuất của cây đã bắt đầu xuất hiện trong một số chế phẩm thảo dược thương mại [1]. Một số nghiên cứu hiện đại ghi nhận các hoạt chất như suaveolol, hợp chất nhóm polyphenol và tinh dầu của cây có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày hoặc hỗ trợ hạ đường huyết trên mô hình thử nghiệm động vật [1], [3], [4].
Tuy nhiên, việc nhiều người tự ý hái lá sắc uống đậm đặc hoặc dùng liều cao kéo dài tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa nghiêm trọng. Dược liệu chứa nhiều hợp chất sinh học phức tạp có khả năng tương tác với hệ thống men chuyển hóa và các cơ quan đào thải trong cơ thể [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ tương tác enzym gan và chuyển hóa
Để hiểu vì sao tía tô giới có thể gây nguy hiểm cho một số đối tượng, cần xem xét cách các hoạt chất của cây tác động lên hệ thống enzym cytochrome P450 (CYP450) ở gan [1]. CYP450 là hệ thống enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây y và chất ngoại lai khi đi vào cơ thể.
Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết tía tô giới có khả năng ức chế nhiều enzym chuyển hóa thuốc quan trọng [1]. Khi các enzym này bị ức chế, quá trình phân giải thuốc điều trị bị chậm lại, làm nồng độ thuốc tích tụ kéo dài trong máu và dễ gây ngộ độc. Ngược lại, đối với các tiền chất cần enzym hoạt hóa, sự ức chế này sẽ làm mất hiệu lực điều trị của thuốc.
Bên cạnh đó, các thí nghiệm sinh học cũng cho thấy dịch chiết và tinh dầu của cây có chứa các thành phần thể hiện độc tính sinh học nhất định trên các mô hình thử nghiệm tế bào và ấu trùng [5], [2]. Do đó, việc chuyển hóa các phân tử phức tạp này đòi hỏi các cơ quan bài tiết như gan và thận phải hoạt động liên tục.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động sinh học của tía tô giới?
Để đánh giá tính an toàn và hiệu quả của tía tô giới, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật với các kết quả cụ thể:
Thứ nhất là thử nghiệm ức chế enzym chuyển hóa thuốc CYP450 công bố năm 2018 [1]. Nghiên cứu sử dụng enzym tái tổ hợp người và sàng lọc huỳnh quang trên ba phân nhóm isozyme là CYP1A2, CYP2D6 và CYP3A4 [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất tía tô giới ức chế cả ba enzym theo cơ chế ức chế thuận nghịch và phụ thuộc thời gian (TDI) [1]. Hiệu lực ức chế mạnh nhất ghi nhận trên CYP2D6 với nồng độ ức chế 1,39 ± 0,01 microg/mL, tiếp đến là CYP3A4 với 2,36 ± 0,57 microg/mL và CYP1A2 với 3,68 ± 0,10 microg/mL [1]. Giới hạn của nghiên cứu là tiến hành trên mô hình in vitro phân lập, chưa đánh giá trực tiếp trên cơ thể người sống [1].
Thứ hai là nghiên cứu bảo vệ niêm mạc dạ dày công bố năm 2012 trên chuột cống trắng Wistar bị gây tổn thương dạ dày bằng ethanol [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất phân đoạn hexane liều từ 10 đến 100 mg/kg đạt hiệu quả bảo vệ gần 70% [3]. Hoạt chất suaveolol tinh sạch từ chiết xuất này khi dùng ở các liều 3, 10, 30 và 100 mg/kg giúp bảo vệ niêm mạc tương ứng 12,6%, 21,3%, 39,6% và 70,2% [3]. Cơ chế bảo vệ liên quan đến oxit nitric (NO), prostaglandin và nhóm sulfhydryl [3]. Thử nghiệm này chỉ giới hạn trên mô hình tổn thương cấp tính ở chuột [3].
Thứ ba là thử nghiệm hạ đường huyết công bố năm 2011 trên chuột mắc đái tháo đường do hóa chất streptozotocin [4]. Dịch chiết lá tía tô giới dùng đường uống liều 250 và 500 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 21 ngày làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết so với nhóm đối chứng [4]. Chiết xuất này cũng làm giảm triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL và VLDL [4]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng kích thích sử dụng glucose nhưng chưa làm rõ ngưỡng an toàn trên cơ thể người đái tháo đường [4].
Thứ tư là thử nghiệm giảm đau và độc tính cấp công bố năm 2007 trên chuột nhắt trắng [6]. Chiết xuất nước từ lá liều 100, 200 và 400 mg/kg đường uống làm giảm số cơn quặn đau do acid acetic, giảm liếm chân do formalin và kéo dài thời gian phản xạ trên tấm sưởi nóng [6]. Tác dụng giảm đau bị hóa giải bởi naloxone liều 3 mg/kg [6]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống chưa ghi nhận chuột chết ở mức liều lên tới 5 g/kg [6].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2013 phân tích tinh dầu tía tô giới thu nhận 47 hợp chất hóa học, ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa và độc tính đối với ấu trùng tôm ngâm Artemia salina với giá trị LC50 là 62,2 ± 3,07 microg/mL [2]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận chiết xuất lá tía tô giới làm thay đổi enzym chống oxy hóa và gây biến đổi DNA trên ấu trùng muỗi Culex quinquefasciatus [5]. Nhìn chung, toàn bộ bằng chứng hiện nay đều giới hạn trên mô hình ống nghiệm, giun, ấu trùng hoặc động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô trên người.
4 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và thận trọng
Căn cứ vào dữ liệu dược lý hiện có, bốn nhóm người sau đây cần hết sức cẩn trọng hoặc tránh tự ý sử dụng tía tô giới:
Người suy giảm chức năng gan: Dữ liệu cho thấy tía tô giới ức chế mạnh các enzym chuyển hóa quan trọng tại gan gồm CYP1A2, CYP2D6 và CYP3A4 [1]. Ở người có bệnh lý gan, khả năng chuyển hóa vốn đã suy yếu. Việc dùng thêm thảo dược ức chế enzym gan sẽ làm tăng gánh nặng giải độc của nhu mô gan, gây xáo trộn nồng độ các thuốc điều trị khác và làm tăng nguy cơ ngộ độc tích lũy [1].
Người suy giảm chức năng thận: Các phân đoạn chiết xuất và tinh dầu của cây chứa nhiều hợp chất alkaloid, polyphenol, terpenoid có hoạt tính sinh học cao và độc tính nhất định trên sinh vật thử nghiệm [5], [2]. Thận là cơ quan lọc và đào thải các chất chuyển hóa cuối cùng. Khi chức năng thận suy giảm, việc tiếp nhận các dịch chiết thảo dược chưa được định lượng an toàn có thể gây ứ trệ chất độc, làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm lọc cầu thận.
Người chuẩn bị phẫu thuật: Chiết xuất lá tía tô giới có tác dụng hạ đường huyết rõ rệt trên mô hình động vật [4]. Trong giai đoạn phẫu thuật, việc kiểm soát ổn định chỉ số đường huyết và duy trì chuyển hóa thuốc gây mê, thuốc giảm đau là tối quan trọng. Sự can thiệp của tía tô giới lên enzym CYP3A4 và CYP2D6 (hai enzym chuyển hóa rất nhiều thuốc gây mê, an thần và giảm đau) cùng nguy cơ dao động đường huyết bất ngờ có thể gây biến chứng khó lường trong và sau mổ [1], [4].
Người có cơ địa dị ứng các loài thực vật họ Hoa môi (Lamiaceae): Tía tô giới thuộc họ thực vật Lamiaceae cùng với nhiều loại thảo mộc khác như kinh giới, húng quế, bạc hà [2]. Những người từng có tiền sử dị ứng, phát ban, phù nề hay co thắt phế quản khi tiếp xúc với các cây cùng họ này có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng chéo khi dùng tía tô giới. Ngoài ra, tinh dầu của cây có độc tính tế bào trên sinh vật thử nghiệm, dễ gây kích ứng niêm mạc hoặc dị ứng tiếp xúc [2].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược dân gian
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng tốt và không có độc tính. Nghiên cứu thực tế cho thấy các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế enzym phụ thuộc thời gian (TDI), nghĩa là độc tính hoặc tác động ức chế chuyển hóa có thể tích lũy tăng dần theo thời gian sử dụng liên tục [1].
Một ngộ nhận khác là xem tía tô giới như vị thuốc chữa dứt điểm bệnh dạ dày hay tiểu đường. Mặc dù các hợp chất như suaveolol có tác động bảo vệ niêm mạc dạ dày trước tác nhân gây hại qua cơ chế kích hoạt NO và prostaglandin, và dịch chiết có hỗ trợ hạ đường huyết, nhưng các kết quả này chỉ mới thực hiện trên chuột [3], [4]. Chúng hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực ở người.
Cũng cần lưu ý rằng chiết xuất của cây từng được nghiên cứu để làm chất diệt ấu trùng muỗi nhờ khả năng can thiệp enzym và phá vỡ cấu trúc sinh học của côn trùng [5]. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng hoạt tính sinh học mạnh luôn đi kèm với rủi ro tiềm ẩn đối với tế bào sống nếu dùng sai cách.
Lời khuyên áp dụng thực tế và phòng ngừa rủi ro
Hiện nay chưa có nghiên cứu xác lập liều lượng an toàn chuẩn hóa của tía tô giới cho người tiêu dùng. Vì vậy, người dân không nên tự ý tìm kiếm cây tươi để nấu nước uống thay trà hàng ngày hoặc chế biến thành các bài thuốc truyền miệng với lượng lớn.
Nếu đang điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào bằng thuốc tây y, đặc biệt là thuốc hạ đường huyết, tim mạch hay thuốc chống đông, tuyệt đối không tự ý phối hợp với các bài thuốc chứa tía tô giới vì nguy cơ tương tác qua hệ enzym CYP450 rất cao [1].
Trước các cuộc phẫu thuật theo kế hoạch, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ tất cả các loại thảo dược, trà cây cỏ đã sử dụng và nên dừng uống các loại thảo mộc ít nhất hai tuần trước ngày mổ để đảm bảo an toàn chuyển hóa.
Tía tô giới là một nguồn dược liệu tự nhiên phong phú với nhiều hoạt tính sinh thái và tiềm năng dược học đang được khoa học khám phá. Dẫu vậy, việc sử dụng cần thận trọng, dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng thay vì tin đồn truyền miệng. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.
