Trâm hùng đẹp (danh pháp khoa học thường gặp là Phyllodium pulchellum, hay Desmodium pulchellum) là vị thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền dân gian. Nhiều người truyền tai nhau sử dụng loài cây này nhằm giảm đau, giải nhiệt hoặc bồi bổ sức khỏe mà ít khi tìm hiểu kỹ về độ an toàn thực tế.

Vậy những ai không nên tự ý dùng trâm hùng đẹp và dược liệu này tiềm ẩn những nguy cơ gì nếu dùng sai cách hoặc quá liều? Hiện nay dữ liệu nghiên cứu về độc tính cũng như tính an toàn của loài cây này trên người còn rất hạn chế, do đó việc tùy tiện sử dụng có thể dẫn tới những tác động khó lường đối với hệ thần kinh và sức khỏe tổng thể [1].

Cơ chế tác động và những hoạt chất chính trong cây

Cây trâm hùng đẹp thuộc họ Đậu (Leguminosae), phân bố nhiều tại các khu vực châu Á và được y học dân gian ghi nhận có các đặc tính tác động lên hệ thần kinh trung ương [1]. Vị thuốc này từng được dùng để hạ thân nhiệt cũng như hỗ trợ giảm đau nhẹ trong chứng viêm khớp dạng thấp [1].

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra thành phần chính trong trâm hùng đẹp gồm có ancaloit (alkaloid), cồn (alcohol) và phenol [1]. Trong đó, nhóm ancaloit toàn phần bao gồm các hợp chất có khung indolealkylamine (IAA) và beta-carboline [1]. Những phân tử này có cấu trúc chứa nitơ phức tạp, có khả năng tương tác và can thiệp sâu vào các chất dẫn truyền xung thần kinh [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực vật học so sánh các loài trong chi ghi nhận loài cây này chứa lượng phenolic và phenylpropanoid tổng số rất dồi dào [2]. Nhờ đó, chiết xuất của cây thể hiện năng lực quét gốc tự do ABTS mạnh và ngăn ngừa hiện tượng tự oxy hóa trong điều kiện thí nghiệm [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính và hoạt tính của trâm hùng đẹp?

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể đun uống thay nước hàng ngày. Dù vậy, các nghiên cứu khoa học thực nghiệm lại cho thấy loại cây này có tác động sinh học rất mạnh mẽ lên chuyển hóa não bộ [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân lập và đánh giá tác động của các phân đoạn ancaloit từ rễ cây trâm hùng đẹp (Phyllodium pulchellum) trên mô hình não chuột [1]. Nghiên cứu này thu nhận được 6 loại ancaloit mang khung indolealkylamine hoặc beta-carboline bằng các kỹ thuật sắc ký và nhận diện qua phổ nghiệm NMR, MS [1].

Kết quả đo bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò huỳnh quang (HPLC-FLD) cho thấy: sau khi xử lý bằng các ancaloit của trâm hùng đẹp, mức dopamine (DA) trong não chuột giảm 54,55% và mức serotonin (5-HT) giảm 35,01% [1]. Tác động làm thay đổi nồng độ các chất monoamine này chủ yếu liên quan đến khả năng ức chế enzym monoamine oxidase (MAO), với chỉ số nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 37,35 ± 6,41 microgam/mL đối với MAO-A và 126,53 ± 5,39 microgam/mL đối với MAO-B [1]. Về mặt độc tính cấp tính ban đầu, nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết P. pulchellum chưa biểu hiện độc [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2024 tại Đài Loan đã đánh giá tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh của cây trâm hùng đẹp (Desmodium pulchellum) trước độc chất 6-OHDA trên dòng tế bào thần kinh SH-SY5Y [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm lượng gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và malondialdehyde (MDA) nội bào, qua đó phục hồi hệ thống enzyme phòng thủ chống oxy hóa của tế bào [2].

Tuy vậy, giới hạn rất lớn của các nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và cơ thể động vật gặm nhấm [1], [2]. Chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác định ngưỡng an toàn tuyệt đối cũng như khả năng dung nạp lâu dài [1].

Cảnh báo nguy cơ khi lạm dụng hoặc dùng quá liều

Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp tính sơ bộ trên chuột ghi nhận dịch chiết chưa thể hiện độc tính nguy hiểm trực tiếp [1], việc lạm dụng hoặc tự ý tăng liều vẫn tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ.

Đầu tiên là nguy cơ rối loạn hệ thống dẫn truyền thần kinh. Khả năng ức chế enzym MAO-A và MAO-B cùng với việc làm sụt giảm mạnh các chất dẫn truyền quan trọng như dopamine và serotonin có thể gây xáo trộn chức năng cảm xúc, hành vi hoặc vận động nếu tích lũy liều cao [1].

Ngoài ra, tình trạng dùng quá liều thảo dược chưa qua tinh chế dễ dẫn đến nguy cơ quá tải chuyển hóa tại gan và thận. Tài liệu khoa học đã nhấn mạnh rằng dù trâm hùng đẹp được dùng phổ biến trong dân gian, bằng chứng văn hiến y khoa chứng minh tính an toàn rõ ràng của loài cây này vẫn còn thiếu, đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn khi sử dụng [1].

Phụ nữ mang thai và người bệnh gan: Những ai cần thận trọng?

Chính vì trâm hùng đẹp có hoạt tính dược lý phức tạp nhưng lại khan hiếm dữ liệu độc tính trên người, một số nhóm đối tượng đặc thù tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng:

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn, độc tính sinh sản hay nguy cơ gây dị tật thai nhi của cây trâm hùng đẹp trên phụ nữ mang thai. Vì các ancaloit có khả năng tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương [1], việc dùng thảo dược này trong thai kỳ tiềm ẩn rủi ro khó lường cho sự phát triển của thai nhi. Do đó, nhóm đối tượng này không nên sử dụng.

Người có bệnh nền về gan: Mặc dù các nghiên cứu sơ bộ trước đây có ghi nhận dịch chiết cồn của trâm hùng đẹp thể hiện hoạt tính sinh học trong các mô hình thực nghiệm về xơ gan [1], dữ liệu an toàn trên bệnh nhân gan thực tế vẫn chưa được xác lập [1]. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa các ancaloit phức tạp; ở người đã có tổn thương gan (viêm gan, xơ gan, suy gan), việc tự ý dùng thảo mộc liều cao có thể gây thêm gánh nặng cho nhu mô gan.

Người đang dùng thuốc điều trị tâm thần hoặc ức chế men MAO: Do chiết xuất cây có đặc tính ức chế MAO-A và MAO-B [1], việc kết hợp với các thuốc chống trầm cảm hoặc an thần có thể dẫn tới tương tác thuốc nguy hiểm, làm đảo lộn nồng độ monoamine trong não bộ [1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trâm hùng đẹp

Nhiều người cho rằng các loại cây mọc hoang dã hoặc dùng lâu năm trong dân gian thì uống bao nhiêu cũng không sao. Đây là quan điểm sai lầm; y học hiện đại đã chỉ rõ việc thiếu vắng dữ liệu an toàn được công bố đồng nghĩa với việc rủi ro ngộ độc tiềm ẩn vẫn luôn hiện hữu [1].

Một hiểu lầm khác là tự ý thu hái cây tươi về sắc uống đậm đặc để nhanh bớt đau nhức hay hạ sốt [1]. Các ancaloit trong rễ cây khi chưa qua chiết xuất chuẩn hóa rất khó kiểm soát hàm lượng, dễ dẫn đến hiện tượng vô tình dùng quá liều lượng cơ thể có thể dung nạp [1].

Bên cạnh đó, việc nhận dạng nhầm lẫn loài cây ngoài tự nhiên cũng là nguy cơ thường gặp. Người dùng tuyệt đối không tự ý nhổ cây hoang dại mà không có chuyên gia phân loại thực vật xác minh, nhằm tránh ngộ độc từ các loài cây có độc tính cao khác.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Đối với người bình thường muốn sử dụng trâm hùng đẹp để hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc hàng đầu là không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng hoặc các bài thuốc trôi nổi.

Nếu có ý định dùng, chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và tốt nhất cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được định lượng phù hợp. Tuyệt đối không tự ý kết hợp dược liệu này với các loại thuốc tân dược điều trị trầm cảm, thuốc thần kinh khi chưa có chỉ định chuyên môn [1].

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, hồi hộp hoặc rối loạn tiêu hóa, người dùng cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được thăm khám.

Tóm lại, trâm hùng đẹp là một dược liệu giàu tiềm năng chống oxy hóa và có hoạt tính sinh học trên hệ thần kinh [1], [2]. Tuy nhiên, do chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn trên người, đặc biệt là phụ nữ mang thai và người có bệnh nền [1], việc sử dụng vị thuốc này cần hết sức thận trọng và luôn đặt sự an toàn lên hàng đầu.