Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ dân gian phơi khô để đun nước uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt hoặc hỗ trợ trị bệnh, trong đó có cây tước sàng. Tuy nhiên, việc sử dụng tước sàng khô với liều lượng bao nhiêu để vừa đạt hiệu quả vừa không gây độc hại cho cơ thể vẫn là nỗi băn khoăn của không ít bạn đọc.
Hiện nay, các tài liệu y học thực nghiệm chưa công bố một liều dùng sắc uống cụ thể bằng gam cho người; dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung vào thử nghiệm độc tính và dược động học trên động vật thí nghiệm [1], [2]. Do đó, người dùng không nên tự ý dùng liều cao kéo dài mà cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền.
Dược động học của các hoạt chất chính trong tước sàng
Để đánh giá độ an toàn của một dược liệu, các nhà khoa học thường phân tích sự chuyển hóa và đào thải các hoạt chất chính bên trong cơ thể sinh vật. Cây tước sàng (tên khoa học là Justicia procumbens) chứa các hợp chất arylnaphthalene lignan rất đáng chú ý [2]. Hai hoạt chất tiêu biểu được phân lập từ loài cây này là justicidin B và 6'-hydroxy justicidin C [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phát triển phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ để định lượng và theo dõi dược động học của hai chất này trên chuột cống trắng sau khi cho uống dịch chiết tước sàng [2]. Kết quả cho thấy giới hạn định lượng dưới của justicidin B là 0,50 ng/mL và của 6'-hydroxy justicidin C là 1,00 ng/mL trong 50 µL huyết tương chuột [2].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng thời gian bán thải của justicidin B trong cơ thể chuột là 1,27 ± 0,61 giờ với độ thanh thải 5,40 ± 0,22 L/h/kg [2]. Trong khi đó, hoạt chất 6'-hydroxy justicidin C có thời gian bán thải là 2,07 ± 0,70 giờ và độ thanh thải đạt mức 11,84 ± 1,06 L/h/kg [2]. Tốc độ đào thải tương đối nhanh này cho thấy các hoạt chất lignan không tích tụ quá lâu trong huyết tương động vật sau một liều dùng đường uống [2].
Ngưỡng an toàn qua thử nghiệm độc tính cấp
Khi tìm hiểu về giới hạn an toàn của dược liệu thuộc chi Justicia, các nhà nghiên cứu thường thực hiện thử nghiệm độc tính cấp đường uống theo quy chuẩn quốc tế. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độc tính của dịch chiết methanol 80% từ lá cây Justicia schimperiana (loài thực vật cùng chi với tước sàng) trên chuột cống trắng Wistar theo hướng dẫn OECD 423 [1].
Trong thử nghiệm độc tính cấp, các nhà khoa học đã cho ba cá thể chuột cái uống một liều duy nhất lên tới 5000 mg/kg thể trọng [1]. Quá trình theo dõi ghi nhận không có trường hợp nào tử vong hay gặp phải tình trạng bệnh lý nghiêm trọng [1].
Từ các kết quả thực nghiệm này, liều gây chết trung bình (LD50) đường uống của dịch chiết được xác định là lớn hơn 5000 mg/kg thể trọng [1]. Đây là một chỉ số cho thấy dịch chiết thô từ lá của loài thuộc chi thảo dược này có độc tính cấp tính rất thấp trên động vật gặm nhấm [1].
Độc tính bán trường diễn khi dùng lặp lại 28 ngày
Bên cạnh liều cấp tính một lần, việc đánh giá tác động khi dùng lặp lại nhiều ngày là yếu tố then chốt để xác định ngưỡng an toàn của thảo dược. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột Wistar cũng tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 28 ngày theo hướng dẫn OECD 407 [1].
Tổng cộng 40 con chuột cống (gồm 5 con đực và 5 con cái cho mỗi nhóm) đã được phân chia ngẫu nhiên để uống dịch chiết với các mức liều hàng ngày lần lượt là 250, 500 và 1000 mg/kg [1]. Nhóm đối chứng được cho uống nước cất trong cùng khoảng thời gian 28 ngày [1].
Kết quả kiểm tra cho thấy việc uống dịch chiết hàng ngày trong suốt 28 ngày không gây ảnh hưởng đáng kể đến hành vi chung, lượng thức ăn tiêu thụ hay khối lượng các cơ quan nội tạng của chuột [1]. Cả chuột đực và chuột cái ở tất cả các mức liều đều có sự tăng cân đáng kể trong thời gian thử nghiệm [1]. Đa số các chỉ số sinh hóa và chỉ số huyết học cơ bản đều không có sự khác biệt nghiêm trọng so với nhóm đối chứng [1].
Các tác giả kết luận rằng việc sử dụng dịch chiết lá qua đường uống ở liều đơn cũng như liều lặp lại trong 28 ngày là tương đối an toàn trên mô hình động vật [1]. Ngoại trừ một số thay đổi nhỏ ở một vài cơ quan, cấu trúc mô học nhìn chung không có biến đổi bệnh lý đáng kể [1].
Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng liều cao kéo dài
Mặc dù thử nghiệm 28 ngày cho thấy mức độ an toàn tương đối tốt, nghiên cứu cũng ghi nhận một cảnh báo quan trọng về liều lượng. Cụ thể, ở nhóm chuột dùng mức liều cao nhất là 1000 mg/kg mỗi ngày, các nhà khoa học phát hiện sự suy giảm có ý nghĩa thống kê của nồng độ hemoglobin và chỉ số hematocrit so với nhóm đối chứng [1].
Hemoglobin và hematocrit là hai chỉ số phản ánh số lượng và chất lượng hồng cầu trong máu. Sự sụt giảm của hai chỉ số này ở liều 1000 mg/kg gợi ý nguy cơ ảnh hưởng bất lợi đến hệ tạo máu nếu sử dụng dược liệu chiết xuất ở liều lượng quá cao [1].
Ngoài ra, việc quan sát thấy một số biến đổi mô học nhỏ tại một vài cơ quan ở mức liều cao cũng nhắc nhở người dùng không nên chủ quan [1]. Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với việc có thể uống bao nhiêu cũng được mà luôn tồn tại một ngưỡng chịu đựng sinh học nhất định của cơ thể [1].
Khoảng trống giữa nghiên cứu động vật và ứng dụng ở người
Các tài liệu y học hiện có cung cấp góc nhìn giá trị về dược tính và độc tính của chi Justicia, nhưng chúng mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng. Cần nhấn mạnh rằng chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào báo cáo liều dùng an toàn của tước sàng khô trên cơ thể người bệnh hay các đối tượng đặc thù. Dữ liệu độc tính cấp và bán trường diễn hiện mới chỉ được thực hiện trên chuột cống trắng Wistar [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu độc tính sử dụng dịch chiết methanol từ lá của loài cùng chi Justicia schimperiana, chứ chưa trực tiếp phản ánh phương pháp đun sắc truyền thống của tước sàng (Justicia procumbens) [1], [2]. Tốc độ hấp thu, chuyển hóa và đào thải giữa người và chuột cũng có sự khác biệt lớn về mặt sinh lý học.
Vì chưa có liều dùng sắc uống cụ thể được xác lập qua các hướng dẫn chính thống, người dân không thể tự ý ngoại suy liều từ vài nghìn miligam trên mỗi kilôgam ở chuột sang liều uống hàng ngày của người. Việc tùy tiện nấu tước sàng khô với lượng lớn tiềm ẩn rủi ro quá tải cho gan và thận.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tước sàng
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng đặc càng tốt". Thực tế nghiên cứu cho thấy liều dùng lặp lại ở mức cao có thể làm giảm lượng huyết sắc tố trong máu của động vật thí nghiệm [1]. Uống nước sắc quá đậm đặc trong thời gian dài có thể gây áp lực lên các cơ quan chuyển hóa.
Nhiều người cũng tin rằng tước sàng có thể thay thế hoàn toàn thuốc tân dược để điều trị các bệnh lý phức tạp hoặc chống khối u ác tính. Dù các hợp chất lignan như justicidin B và 6'-hydroxy justicidin C trong tước sàng đang thu hút sự chú ý vì tiềm năng chống khối u, các thử nghiệm mới chỉ nằm ở bước phân tích dược động học và cấu trúc hóa học trên chuột [2]. Hoạt chất này chưa được chứng minh là có thể chữa khỏi bệnh ung thư trên người.
Hiểu lầm khác là dùng nước sắc tước sàng thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Thảo dược chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có thời gian bán thải và độ thanh thải riêng biệt qua gan, thận [2]. Lạm dụng làm nước giải khát liên tục mà không có quãng nghỉ có thể gây mất cân bằng nội môi.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với thảo dược này?
Từ các bằng chứng về huyết học, những người có tiền sử thiếu máu, giảm huyết sắc tố hoặc rối loạn tạo máu cần đặc biệt thận trọng khi có ý định dùng dược liệu này. Kết quả chuột giảm hemoglobin và hematocrit ở mức liều 1000 mg/kg cho thấy nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu nếu dùng không kiểm soát [1].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa từng được khảo sát an toàn trong các nghiên cứu hiện tại [1], [2]. Hệ enzyme chuyển hóa thuốc ở thai nhi và trẻ em chưa hoàn thiện, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc tước sàng.
Người đang mắc bệnh suy gan, suy thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh tự ý phối hợp. Bất kỳ sự suy giảm chức năng bài tiết nào cũng có thể làm chậm độ thanh thải của các hoạt chất lignan, dẫn đến nguy cơ tích lũy sinh học ngoài ý muốn [2].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và cách theo dõi
Để sử dụng thảo dược an toàn, người dùng chỉ nên dùng tước sàng khô với một lượng vừa phải theo đúng kê đơn của bác sĩ y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý gom hái các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc hoặc mua dược liệu trôi nổi chưa qua kiểm nghiệm chất lượng.
Khi sắc thuốc, nên tuân thủ kỹ thuật đun nấu truyền thống, không tự chế dịch chiết bằng cồn hay dung môi hóa học tại nhà vì dịch chiết đậm đặc có thể mang độc tính cao hơn dạng sắc nước [1]. Không tự ý phối hợp tước sàng với các thảo dược khác hoặc thuốc tây y mà không có sự chỉ định chuyên môn.
Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, da xanh xao hoặc rối loạn tiêu hóa, người dùng cần dừng uống ngay lập tức. Sau đó, hãy đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra công thức máu và chức năng gan thận nhằm đảm bảo sức khỏe luôn trong tầm kiểm soát.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học bước đầu cho thấy dược liệu thuộc chi tước sàng có độc tính cấp thấp và tương đối an toàn ở liều vừa phải trên động vật [1]. Dù vậy, do nguy cơ giảm chỉ số máu ở liều cao và sự thiếu hụt nghiên cứu lâm sàng trên người, việc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tước sàng khô là nguyên tắc bảo vệ sức khỏe quan trọng nhất [1].
