Trầm hương từ lâu đã được coi là loại sản vật quý giá, thường xuyên xuất hiện trong nếp sống của nhiều gia đình Việt Nam dưới dạng nhang đốt, tinh dầu xông phòng hoặc vị thuốc bồi bổ [3, 5]. Mùi hương thanh nhẹ cùng quan niệm phong thủy giúp an thần, thư giãn khiến không ít người tìm mua và sử dụng trầm hương hàng ngày như một biện pháp giải tỏa căng thẳng tự nhiên [3, 8]. Tuy nhiên, việc liệu mọi đối tượng đều có thể dùng trầm hương an toàn hay không, đặc biệt là phụ nữ đang mang thai, lại là thắc mắc lớn nhưng thường bị xem nhẹ.
Câu trả lời trực tiếp là phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng trầm hương dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm uống, bôi tinh dầu đậm đặc hoặc xông hít kéo dài trong không gian kín. Theo y học cổ truyền phương Đông, trầm hương là vị thuốc có tính giáng khí, phá khí và hành khí rất mạnh, dễ gây tác động tiêu cực đến bào thai hoặc kích thích co bóp tử cung làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non. Xét về mặt y học hiện đại, hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của trầm hương trên phụ nữ mang thai hay sự phát triển của thai nhi.
Trầm hương là gì và tác động ra sao?
Trầm hương thực chất là phần gỗ tích tụ nhiều chất nhựa thơm được tạo ra từ thân cây thuộc chi Aquilaria, điển hình như loài Aquilaria crassna, khi cây bị tổn thương hoặc nhiễm nấm [3, 5, 8]. Trong y học cổ truyền châu Á, loại gỗ chứa nhựa quý này từng được ứng dụng trong các bài thuốc để hỗ trợ trị nôn mửa, phong thấp, hen suyễn và giảm ho [1]. Các thành phần sinh học đặc trưng trong trầm hương gồm nhiều hợp chất sesquiterpene như alpha-guaiene, alpha-humulene và delta-guaiene, tạo nên mùi thơm nồng ấm và tính chất dược lý riêng biệt [2].
Trong quan niệm Đông y, các vị thuốc có tính cay, ấm, đi sâu vào các kinh mạch như trầm hương có tác dụng đẩy khí đi xuống rất nhanh. Sự vận chuyển khí mạnh mẽ này đối lập hoàn toàn với trạng thái tĩnh tại cần thiết để nuôi dưỡng và giữ gìn thai nhi. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng dược tính phá khí quá mức, các mạch máu nuôi dưỡng tử cung có thể bị biến đổi áp lực, đồng thời dễ phát sinh phản xạ co bóp cơ trơn tử cung ngoài ý muốn. Đây chính là lý do các thầy thuốc cổ truyền từ xưa đã liệt trầm hương vào nhóm cần kiêng cữ nghiêm ngặt cho thai phụ.
Khoa học hiện đại nói gì về độc tính của trầm hương?
Để đánh giá mức độ an toàn của dược liệu này, các nhà khoa học đã bắt đầu tiến hành kiểm tra độc tính trên mô hình thí nghiệm sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành khảo sát độc tính in vivo và hoạt tính kháng u của dịch chiết tinh dầu từ cây trầm hương Aquilaria crassna [1]. Nghiên cứu này được thiết kế gồm hai phần kiểm tra độc tính chính kết hợp với thử nghiệm ức chế khối u trên động vật [1].
Ở phần kiểm tra độc tính cấp tính, chuột cái chủng Swiss được cho uống một liều duy nhất dịch chiết tinh dầu trầm hương ở mức 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày và được theo dõi trong vòng 2 tuần sau khi uống [1]. Kết quả ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết tinh dầu trầm hương ở chuột lớn hơn 2000 mg/kg, cho thấy mức độ an toàn ngắn hạn tương đối cao trên chuột [1].
Tiếp đó, trong thử nghiệm độc tính bán mạn tính kéo dài 28 ngày qua đường uống với hai mức liều lặp lại là 100 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể, các nhà nghiên cứu đã giám sát tỷ lệ tử vong, dấu hiệu lâm sàng, mức thay đổi trọng lượng cơ thể, các chỉ số huyết học, sinh hóa, khối lượng cơ quan và kiểm tra mô bệnh học [1]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về lượng thức ăn, nước uống, thể trọng, chỉ số máu hay tổn thương mô bệnh học giữa nhóm chuột uống tinh dầu và nhóm đối chứng [1]. Đồng thời, khi bổ sung tinh dầu cho chuột trần mang khối u dưới da từ tế bào ung thư đại trực tràng HCT 116, tinh dầu trầm hương đã ức chế đáng kể sự phát triển của khối u [1]. Các tác giả kết luận dịch chiết tinh dầu trầm hương có thể là vật liệu an toàn và là ứng viên tiềm năng trong hỗ trợ chống ung thư đại tràng trên mô hình động vật [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là hoàn toàn chỉ được thực hiện trên chuột cái bình thường và chuột mang khối u [1]. Nghiên cứu không hề đánh giá tác động sinh sản, không khảo sát trên chuột đang mang thai, không đo lường trương lực cơ tử cung hay theo dõi sự hình thành dị tật trên thai nhi. Do đó, kết quả nghiên cứu trên động vật này không thể ngoại suy rằng trầm hương an toàn cho người, càng không thể áp dụng cho phụ nữ đang trong thai kỳ.
Thiếu hụt dữ liệu an toàn thai kỳ và nguy cơ tiềm ẩn
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để xác định ngưỡng an toàn của trầm hương. Mọi bằng chứng về nguy cơ của trầm hương đối với thai phụ chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lâm sàng của y học cổ truyền hàng trăm năm qua về khả năng kích thích co bóp tử cung và trục xuất thai. Sự thiếu hụt dữ liệu hiện đại không có nghĩa là trầm hương an toàn, mà phản ánh nguyên tắc đạo đức y sinh: không thể mạo hiểm thử nghiệm dược chất có nguy cơ co bóp tử cung trên phụ nữ mang thai.
Ngoài phụ nữ có thai, một số nhóm người khác cũng cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với trầm hương. Những người có cơ địa suy nhược, âm hư hỏa vượng (người hay bốc hỏa, gầy gò, nóng trong, lòng bàn tay bàn chân nóng) theo y học cổ truyền không nên dùng trầm hương đường uống vì tính ấm nóng có thể làm tổn thương thêm tân dịch. Thêm vào đó, những người có tiền sử mắc các bệnh lý đường hô hấp mạn tính như hen suyễn, viêm phế quản co thắt cũng có nguy cơ bị kích ứng đường thở khi hít phải khói nhang trầm nồng đặc, dù trầm hương từng được nhắc đến trong y văn cổ về hỗ trợ hen suyễn và giảm ho [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trầm hương
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng trầm hương có nguồn gốc hoàn toàn từ tự nhiên nên lành tính tuyệt đối và dùng bao nhiêu cũng được [3, 8]. Thực tế, các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy trầm hương chứa nhiều hợp chất hữu cơ phức tạp, trong đó có các dẫn xuất sesquiterpene như alpha-guaiene, delta-guaiene [2]. Các chất chuyển hóa thứ cấp này có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, do đó cần được xem như một hoạt chất điều trị có chỉ định và chống chỉ định rõ ràng chứ không đơn thuần là hương liệu vô hại [5, 8].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ uống bột trầm hay trà trầm mới nguy hiểm, còn xông đốt nhang trầm hay ngửi tinh dầu thì không ảnh hưởng đến thai nhi. Trên thực tế, các phân tử mùi hương bay hơi khi hít qua đường hô hấp sẽ đi thẳng vào hệ tuần hoàn qua niêm mạc phổi mà không bị gan chuyển hóa ban đầu. Mùi thơm kích thích mạnh của trầm hương đậm đặc có thể tác động lên hệ thần kinh tự chủ, gián tiếp kích hoạt những cơn co thắt cơ trơn tử cung ở những thai phụ có cơ địa nhạy cảm hoặc dọa sảy thai.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Đối với phụ nữ mang thai, lời khuyên an toàn nhất là tạm ngừng hoàn toàn mọi hình thức tiếp xúc chủ động với trầm hương trong suốt 9 tháng thai kỳ và giai đoạn cho con bú. Không nên uống các loại trà thảo mộc có phối trộn trầm hương, không dùng tinh dầu trầm để massage vùng bụng hay thắt lưng, và tránh ngồi trong phòng kín đang xông trầm nồng đặc. Nếu gia đình có thói quen thắp nhang trầm hương vào các dịp lễ tết, thai phụ nên đứng ở khu vực thoáng gió, mở cửa thông thoáng để tránh hít phải luồng khói đậm đặc.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai muốn dùng trầm hương để an thần hoặc thưởng hương, nên lựa chọn sản phẩm từ các loài thực vật đã được nghiên cứu như Aquilaria crassna hoặc Aquilaria sinensis có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng [5, 7, 8]. Hiện nay trầm hương rất dễ bị làm giả hoặc nhầm lẫn giữa các loài khác nhau như Aquilaria yunnanensis với Aquilaria crassna, dẫn đến nguy cơ lẫn tạp chất hoặc hóa chất tẩm ướp độc hại [7, 8]. Khi xông hương, chỉ nên dùng lượng vừa phải trong không gian có đối lưu không khí tốt, không nên xông liên tục nhiều giờ liền trong phòng ngủ kín.
Trầm hương là dược liệu quý mang lại nhiều giá trị văn hóa và tiềm năng y học khi được sử dụng đúng cách và đúng đối tượng [3, 5]. Tuy nhiên, trước sự thiếu hụt các bằng chứng khoa học hiện đại về mức độ an toàn thai kỳ cùng cảnh báo kích thích co bóp tử cung từ y học cổ truyền, phụ nữ mang thai cần tuyệt đối thận trọng. Nếu bạn đang mang thai hoặc có bệnh nền mạn tính, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc hoặc sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ trầm hương để bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé một cách an toàn nhất.
