Âm địa quyết kháng viêm thế nào: Bằng chứng khoa học nói gì?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp

Trong y học cổ truyền, âm địa quyết (tên khoa học Sceptridium ternatum) là một loài thảo dược thân thảo từng được ghi nhận trong dân gian ^[1]. Gần đây, trước xu hướng tìm kiếm các hợp chất tự nhiên hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm nhiễm, loài cây này nhận được sự quan tâm của nhiều người tiêu dùng.

Không ít người băn khoăn liệu âm địa quyết có thực sự mang lại tác dụng kháng viêm mạnh mẽ như lời truyền miệng hay không. Nhiều người thậm chí tìm mua dược liệu này với hy vọng thay thế thuốc giảm đau hạ sốt hoặc điều trị các bệnh viêm mạn tính.

Nghiên cứu thực tế trả lời thế nào?

Câu trả lời ngắn gọn là âm địa quyết có chứa các hoạt chất sở hữu hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa đáng chú ý [1, 4]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn mới dừng lại ở các thử nghiệm mô phỏng trên máy tính, trong ống nghiệm và nuôi cấy tế bào [1, 4].

Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người đối với loài cây này [1, 4]. Việc tự ý sử dụng cây tươi hoặc cao chiết thô để chữa bệnh viêm nhiễm mạn tính là điều hoàn toàn thiếu cơ sở y học vững chắc.

Cơ chế tác động: Nhóm chất nào mang lại tiềm năng?

Tác dụng sinh học của âm địa quyết bắt nguồn chủ yếu từ nhóm flavonoid, vốn là các hợp chất polyphenol tự nhiên phổ biến ở thực vật [1, 2]. Nhóm hoạt chất này thường được biết đến với khả năng điều hòa phản ứng miễn dịch và giảm căng thẳng oxy hóa [2, 3].

Flavonoid có thể can thiệp vào quá trình sản xuất các chất trung gian gây viêm bằng cách ức chế các enzyme then chốt như cyclooxygenase-2 (COX-2) hoặc enzyme tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) [2, 7]. Một số dẫn xuất flavonoid còn có khả năng điều hòa sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm và tác động lên quá trình kích hoạt thể viêm (inflammasome) [2, 7]. Nhờ đó, chúng giúp làm giảm nồng độ các chất truyền tín hiệu báo động khi tế bào gặp kích thích [2, 7].

Trong âm địa quyết, chiết xuất từ lá chứa lượng flavonoid dồi dào nhất so với rễ và thân ^[1]. Các nhà khoa học đã định danh được khoảng 14 hợp chất O-glycosyl flavonoid có cấu trúc khung aglycone dạng quercetin hoặc kaempferol từ loài thực vật này ^[2].

Bằng chứng khoa học: Chi tiết các thử nghiệm

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã thực hiện đánh giá toàn diện năng lực chống oxy hóa của cây âm địa quyết thông qua phương pháp so màu và sắc ký lỏng hiệu năng cao ^[2]. Kết quả cho thấy hàm lượng flavonoid tương quan chặt chẽ với hoạt tính chống oxy hóa của thảo dược, với năng suất flavonoid tối đa đạt 3,44 +- 0,11 mg/g ^[2].

Trong số các hợp chất phân lập được, dẫn xuất quercetin 3-O-rhamnoside-7-O-glucoside thể hiện khả năng dọn gốc tự do mạnh nhất ^[2]. Hợp chất này có nồng độ hiệu quả bán tối đa (EC50) trong việc trung hòa gốc tự do DPPH là 70,55 +- 2,69 microg/mL và gốc ABTS là 106,90 +- 1,76 microg/mL, đạt mức tương đương với chất chống oxy hóa đối chứng là axit l-ascorbic ^[2].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đi sâu phân tích mối quan hệ giữa quang phổ và tác dụng sinh học kết hợp mô phỏng gắn kết phân tử trên mô hình tế bào ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã chiết xuất ethanol từ rễ, thân và lá của âm địa quyết, sau đó kiểm tra hoạt tính trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[1].

Kết quả thực nghiệm chỉ ra rằng dịch chiết lá âm địa quyết mang lại hoạt tính sinh học vượt trội nhất ^[1]. Giá trị IC50 để trung hòa gốc ABTS và DPPH của chiết xuất lá lần lượt là 2,43 +- 0,13 mg/mL và 5,36 +- 0,54 mg/mL ^[1]. Đáng chú ý, trên mô hình tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7, dịch chiết lá đã làm giảm 38,15% lượng sản sinh nitric oxide (NO) và giảm tới 110,86% lượng giải phóng cytokine tiền viêm interleukin-6 (IL-6) ^[1].

Phân tích kết nối phân tử (molecular docking) trong nghiên cứu này cũng xác nhận hoạt chất quercetin 3-O-rhamnoside-7-O-glucoside có ái lực gắn kết mạnh với cytokine IL-6, giải thích cho khả năng ức chế phản ứng viêm mạnh mẽ của thảo dược trên đĩa nuôi cấy ^[1].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các chỉ số trên mô hình nuôi cấy tế bào chuột rất ấn tượng, khoảng cách từ đĩa petri đến cơ thể người là rất lớn [1, 3]. Các hoạt chất flavonoid tự nhiên nói chung và các dẫn xuất glycoside trong âm địa quyết nói riêng thường gặp rào cản lớn về độ hấp thu và sinh khả dụng khi đi qua hệ tiêu hóa của động vật bậc cao và con người ^[3]. Quá trình hấp thu, chuyển hóa tại gan và đào thải có thể làm biến đổi cấu trúc hoặc suy giảm đáng kể nồng độ hoạt chất trong máu ^[3].

Nhiều người thường hiểu lầm rằng bất kỳ thảo dược nào có tính kháng viêm trong phòng thí nghiệm đều có thể dùng để thay thế thuốc hạ sốt, giảm đau hoặc thuốc trị viêm khớp kê đơn. Đây là suy nghĩ sai lầm nguy hiểm. Một chất làm giảm IL-6 trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 chưa chắc đã có hiệu quả tương tự khi uống vào dạ dày người ^[1]. Cho đến nay, âm địa quyết chưa từng được thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá liều lượng an toàn, độc tính trường diễn hay hiệu quả điều trị viêm khớp, viêm da ở người [1, 4].

Ai nên thận trọng?

Do dữ liệu nghiên cứu về âm địa quyết hiện mới chỉ dừng lại ở mức độ phân tích hóa thực vật và thử nghiệm tế bào, tính an toàn trên người chưa được thiết lập [1, 4]. Nhóm phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ cây này.

Những người có bệnh lý nền mạn tính như suy gan, suy thận, hoặc người đang sử dụng các thuốc chống viêm tổng hợp, thuốc chống đông máu cần hết sức cẩn trọng. Các flavonoid có thể ức chế nhiều loại enzyme chuyển hóa và tương tác phức tạp với thuốc điều trị [6, 7]. Bất kỳ ai đang gặp vấn đề viêm nhiễm bệnh lý cần đi khám chuyên khoa thay vì tự chữa trị bằng thảo dược chưa rõ kiểm chứng.

Gợi ý áp dụng thực tế

Với tình trạng dữ liệu khoa học hiện nay, âm địa quyết nên được nhìn nhận là một đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong ngành dược liệu và mỹ phẩm tương lai hơn là một phương thuốc sẵn sàng sử dụng tại nhà ^[1]. Người tiêu dùng không nên tự ý thu hái, phơi khô hay nấu nước uống với liều lượng lớn.

Nếu quan tâm đến tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa của các hợp chất flavonoid, bạn nên bổ sung thông qua chế độ ăn uống đa dạng từ các loại rau củ, quả mọng, trà xanh và thảo mộc ăn uống thông thường đã được kiểm chứng an toàn qua nhiều thế hệ [2, 3]. Trường hợp muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm chiết xuất nào chứa âm địa quyết, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.

Lời kết

Âm địa quyết chứa các flavonoid có hoạt tính ức chế các chất trung gian gây viêm mạnh mẽ trên mô hình tế bào đại thực bào chuột ^[1]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm tế bào đến ứng dụng điều trị lâm sàng trên người là một chặng đường dài cần thêm nhiều nghiên cứu thẩm định [1, 3]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược, và luôn tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống khi cơ thể gặp các vấn đề về viêm nhiễm.