Nhiều người dân ở các vùng nông thôn và miền núi thường truyền tai nhau về công dụng bồi bổ, kích thích tiêu hóa của các loại củ dại mọc hoang rào, trong đó có củ dưa leo dại. Nhận thấy cây mọc tự nhiên, không hóa chất, không ít gia đình đã đào củ đem về ngâm rượu, nấu nước uống hoặc thậm chí nhai nuốt sống để tăng cường sinh lực.
Tuy nhiên, việc tùy tiện đào và sử dụng củ dưa leo dại tươi nguyên chưa qua kiểm nghiệm tiềm định mang lại nhiều nguy cơ ngộ độc cấp và mạn tính [1]. Các phân tích độc học trên động vật cho thấy ngưỡng gây tử vong của chiết xuất rễ củ loài cây này ở mức tương đối thấp, việc sử dụng thô kéo dài có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho cơ thể [1].
Bối cảnh và trào lưu tự ý dùng thảo dược hoang dại
Dưa leo dại, có tên khoa học là Solena amplexicaulis thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loài dây leo thường gặp ở các bờ rào, lùm bụi tự nhiên [2], [3]. Trong dân gian, loài cây này từng được dùng theo kinh nghiệm để hỗ trợ chứng biếng ăn, khó tiêu hoặc dùng làm thuốc thanh nhiệt, lợi tiểu [2]. Khi xu hướng tìm về các bài thuốc dân gian tự nhiên nở rộ, nhiều người mặc định rằng thảo mộc thiên nhiên đều lành tính và không có tác dụng phụ.
Thực tế, các loại thảo dược thuộc họ Cucurbitaceae thường tích tụ nhiều hoạt chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp nhằm tự bảo vệ khỏi các loài động vật ăn cỏ [2], [4]. Khi con người thu hái tự do ngoài tự nhiên, củ tươi chứa hàm lượng hoạt chất không đồng nhất, rất dễ dẫn tới tình trạng ngộ độc hoạt chất đậm đặc khi ăn trực tiếp hoặc ngâm rượu nồng độ cao [1]. Sự thiếu hiểu biết về độc tính cấp và mạn tính đã dẫn tới nhiều trường hợp người dùng gặp phản ứng bất lợi nghiêm trọng.
Cơ chế tác động và những hoạt chất ẩn chứa trong củ
Theo các phân tích hóa thực vật học, toàn cây dưa leo dại chứa một lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học cao [2]. Cụ thể, kỹ thuật sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) đã phát hiện trong thân và các bộ phận của cây có chứa ít nhất 6 alkaloid, 6 flavonoid, 2 glycoside, 9 saponin và 3 terpenoid [2]. Dù các chất này có tiềm năng sinh học, nhưng nhiều phân nhóm alkaloid và saponin tự nhiên lại là những chất kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho các cơ quan nội tạng khi vào cơ thể với liều không kiểm soát [2].
Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS) đối với củ của cây dưa leo dại đã xác định được 35 hợp chất bay hơi và chất chuyển hóa khác nhau [4]. Trong củ, hoạt chất chiếm tỷ lệ lớn nhất là hợp chất 9,17-octadecadienal, (Z)- với tỷ lệ 21,77% diện tích đỉnh sắc ký, cùng với hàng loạt dẫn xuất của nhóm terpene, triazine, ester, alcohol và aldehyde [4]. Sự hiện diện đồng thời của nhiều nhóm chất có tính tẩy xổ, kích thích thần kinh và làm se trong củ tươi giải thích vì sao dùng liều cao có thể gây kích ứng tế bào mạnh mẽ [2], [1].
Cảnh báo từ các thử nghiệm độc học: Ngưỡng an toàn sinh học rất hẹp
Để xác định độc tính của rễ và củ cây dưa leo dại, một nghiên cứu thực nghiệm thực hiện năm 2014 đã khảo sát hoạt tính gây độc tế bào thông qua thử nghiệm ấu trùng tôm biển (Brine shrimp lethality bioassay) [1]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng 7 dải nồng độ khác nhau của chiết xuất ethanol từ rễ củ (từ 7,81 đến 500 microgam/ml) và nhận thấy tỷ lệ chết của sinh vật phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ [1]. Kết quả tính toán cho thấy nồng độ gây chết 50% mẫu thử (LC50) là 44,677 microgam/ml, với khoảng tin cậy 95% nằm trong biên độ hẹp từ 32,354 đến 57,927 microgam/ml, chứng minh hoạt tính độc tế bào của chiết xuất rễ ở mức rất mạnh [1].
Quan trọng hơn, nghiên cứu này cũng tiến hành thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt trắng để tìm ra liều gây chết một nửa số cá thể thử nghiệm (LD50) [1]. Dữ liệu theo dõi tỷ lệ tử vong sau 24 giờ cho thấy giá trị LD50 qua đường uống/tiêm của chiết xuất ethanol rễ dưa leo dại ở chuột là 81,54 mg/kg thể trọng (với khoảng tin cậy 95% ở mức 59,13 - 101,98 mg/kg) [1].
Chỉ số LD50 ở mức xấp xỉ 81,5 mg/kg thể trọng trên động vật là một con số cho thấy độc tính cấp tính tương đối cao, đồng nghĩa với việc ranh giới giữa liều có tác dụng sinh học và liều gây nguy hiểm đến tính mạng là cực kỳ mong manh [1]. Việc một số người tự ý dùng củ tươi giã nát lấy nước hoặc ngâm rượu nguyên chất với số lượng lớn hoàn toàn có thể đẩy cơ thể vào ngưỡng phơi nhiễm độc chất vượt quá khả năng chịu đựng của tế bào [1].
Khảo sát tác dụng sinh học: Giảm đau và hạ đường huyết
Mặc dù có độc tính tế bào cao, chiết xuất từ rễ củ loài cây này cũng thể hiện một số tác động dược lý nhất định ở liều thấp trong phòng thí nghiệm [1]. Trên mô hình gây quặn đau bằng acid acetic ở chuột nhắt (chuột đối chứng có 82 lần quặn đau trong 20 phút), việc cho dùng chiết xuất rễ dưa leo dại ở các mức liều 15, 25 và 35 mg/kg thể trọng chuột đã làm giảm số lần quặn đau xuống lần lượt là 79,5; 70 và 60,5 lần [1]. Tuy nhiên, mức giảm này vẫn kém hơn đáng kể so với thuốc giảm đau đối chứng diclofenac natri (giảm mạnh từ 82 lần xuống còn 39,5 lần quặn đau) [1].
Về tác dụng kiểm soát đường huyết, một nghiên cứu năm 2018 tiến hành trên chuột cống bị đái tháo đường do tiêm streptozotocin cho thấy chiết xuất methanol từ lá dưa leo dại ở liều 600 mg/kg thể trọng dùng liên tục trong 30 ngày (cũng như hoạt chất forskolin được phân lập từ cây) đã giúp cải thiện nồng độ đường huyết, mỡ máu và phục hồi các chỉ số men gan [5]. Dẫu vậy, đây là thử nghiệm trên bộ phận lá và hoạt chất tinh khiết chứ không phải từ củ thô [5].
Đáng chú ý hơn, một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 thu thập dữ liệu từ 25 nghiên cứu can thiệp trên động vật đái tháo đường đã so sánh hiệu quả của nhiều loài thảo dược khác nhau [6]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng, trong số các cây thuốc được xem xét, chiết xuất dưa leo dại (Solena amplexicaulis) lại cho thấy hiệu quả hạ đường huyết ở mức thấp nhất trong nhóm khảo sát [6]. Điều này cho thấy tiềm năng kiểm soát chuyển hóa của cây không vượt trội như những lời đồn thổi trong dân gian [6].
Rủi ro ngộ độc gan thận khi dùng củ thô kéo dài
Toàn bộ các chuyển hóa chất ngoại sinh trong cơ thể đều phải đi qua gan để khử độc và bài tiết qua thận. Khi người dân sử dụng củ dưa leo dại thô kéo dài, các hợp chất alkaloid, saponin cùng các aldehyde phức tạp sẽ tích tụ dần [2], [4]. Do chiết xuất rễ thể hiện độc tính tế bào rõ rệt trên các mô hình thử nghiệm sinh học, việc nạp một lượng lớn các chất này mỗi ngày sẽ khiến các tế bào gan phải làm việc quá tải để liên hợp và giải độc [1].
Hơn nữa, khi các hoạt chất độc tính cấp có giá trị LD50 thấp tích tụ, chúng có thể gây viêm hoại tử tế bào gan và làm tổn thương các ống thận [1]. Mặc dù nghiên cứu trên lá cho thấy chiết xuất lá ở liều kiểm soát có thể hỗ trợ điều hòa men gan trên chuột tiểu đường, nhưng chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào khẳng định củ thô dùng dài ngày là an toàn cho chức năng gan và thận ở người [5]. Việc tự ý sử dụng lâu ngày tiềm ẩn nguy cơ suy giảm chức năng gan cấp hoặc suy thận tiến triển mà người bệnh không hề hay biết.
Những hiểu lầm phổ biến về củ dưa leo dại
Một trong những sai lầm thường gặp nhất là cho rằng “cây hoang dã vị đắng mát thì giúp giải độc gan và thanh lọc cơ thể”. Thực tế, vị đắng trong nhiều loài họ Bầu bí thường bắt nguồn từ các hợp chất phòng thủ tự nhiên có tính kích ứng mạnh đối với niêm mạc ruột và độc với tế bào [2], [1]. Lầm tưởng này khiến nhiều người cố tình uống nước sắc củ thật đặc hoặc nhai củ sống dù có cảm giác bỏng rát ở cổ họng.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của các bộ phận khác nhau trên cây dưa leo dại. Nhiều người nghe nói dưa leo dại hỗ trợ trị tiểu đường hay bồi bổ đã vội vàng đào củ để sử dụng [5]. Các dữ liệu khoa học đã chỉ rõ: hợp chất trong củ khác biệt hoàn toàn với lá và thân; trong khi lá chứa phytol và diterpene hỗ trợ chuyển hóa, củ lại chứa chủ yếu là 9,17-octadecadienal và có ngưỡng độc tính rễ rất đáng ngại [1], [4], [5]. Chưa kể, hiệu quả hạ đường huyết của cây cũng thuộc nhóm thấp nhất khi so sánh tổng quan với các cây thuốc khác [6].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Do độc tính tế bào của củ dưa leo dại đã được ghi nhận trên mô hình thực nghiệm, một số nhóm người tuyệt đối không được tự ý sử dụng củ tươi hay rượu ngâm củ loài cây này [1]:
Người có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận: Gan và thận của nhóm đối tượng này vốn đã tổn thương, không thể chịu thêm gánh nặng chuyển hóa các hoạt chất alkaloid và saponin chưa tinh chế [2], [1].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào chứng minh tính an toàn của củ dưa leo dại trên thai nhi và trẻ sơ sinh; độc tính tế bào của chiết xuất rễ có thể qua nhau thai hoặc sữa mẹ gây nguy hiểm nghiêm trọng [1].
Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Thể trạng của các nhóm này rất nhạy cảm với sự thay đổi huyết học và độc tố tế bào, dễ dẫn đến trụy tim mạch hoặc ngộ độc cấp tính [1].
Người đang điều trị bệnh đái tháo đường: Dù lá cây có hoạt tính hạ đường huyết trên chuột, việc tự ý kết hợp củ dưa leo dại thô với thuốc hạ đường huyết có thể gây tương tác nguy hiểm hoặc bỏ lỡ cơ hội điều trị y khoa chính thống [5], [6].
Áp dụng thực tế an toàn và lời khuyên cân bằng
Hiện nay, khoa học chưa hề xác lập bất kỳ liều dùng an toàn nào cho việc tiêu thụ củ thô hoặc rượu ngâm củ dưa leo dại trực tiếp trên người. Tất cả các dữ liệu về ngưỡng LD50 (81,54 mg/kg thể trọng) và LC50 (44,677 microgam/ml) đều mới chỉ ghi nhận trên động vật và ấu trùng [1]. Do đó, người dân không nên tự ý thu hái củ dưa leo dại mọc hoang để làm thực phẩm bồi bổ hay ngâm rượu uống hàng ngày.
Nếu có các vấn đề về tiêu hóa, đau nhức xương khớp hoặc đường huyết, người dân nên đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ chuẩn mực. Trong trường hợp muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền, cần tham khảo ý kiến của các thầy thuốc được cấp phép, chỉ dùng dược liệu đã qua chế biến, định danh chính xác loài thực vật và kiểm soát chặt chẽ liều lượng để bảo vệ sức khỏe bản thân.
