Ăn Keto khi bị gút: Rủi ro bùng phát cơn đau cấp cần biết

Băn khoăn khi người bệnh gút muốn ăn kiêng Keto

Chế độ ăn Keto (Ketogenic) với đặc trưng cắt giảm tối đa tinh bột và tăng cường chất béo, đạm đang trở thành xu hướng giảm cân phổ biến. Nhiều người mắc bệnh gút cũng muốn áp dụng phương pháp này để cải thiện cân nặng và chỉ số chuyển hóa.

Tuy nhiên, liệu thực đơn giàu chất béo và đạm này có an toàn cho khớp xương đang nhạy cảm? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy người bị gút cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ bùng phát cơn đau khớp dữ dội ^[1].

Nguy cơ bùng phát cơn đau cấp và cơ chế đào thải

Thực tế lâm sàng và dịch tễ ghi nhận chế độ ăn Keto có thể làm gia tăng nồng độ acid uric trong máu ^[1]. Tình trạng này khiến các đợt sưng, nóng, đỏ, đau tại khớp dễ xuất hiện hơn [1, 3].

Khi cơ thể bước vào trạng thái ketosis do kiêng tinh bột ngặt nghèo, gan sẽ sản sinh ra một lượng lớn các thể ceton như beta-hydroxybutyrate ^[2]. Các thể ceton này khi di chuyển đến thận để bài tiết sẽ cạnh tranh trực tiếp với acid uric tại ống thận, tương tự như trạng thái đói ăn khiến thận giảm đào thải acid uric ^[3].

Bên cạnh đó, việc đào thải acid uric qua đường tiêu hóa chiếm khoảng một phần tư tổng lượng bài tiết của cơ thể ^[4]. Chế độ ăn Keto thường kéo theo lượng đạm động vật và chất béo cao, vô tình đẩy gánh nặng chuyển hóa purin lên mức đỉnh điểm [1, 4].

Thực phẩm giàu purin như thịt đỏ và hải sản làm gia tăng đáng kể nồng độ acid uric trong huyết thanh [2, 3, 5]. Do đó, sự kết hợp giữa việc giảm bài tiết qua thận và dung nạp nhiều purin từ thịt tạo nên môi trường thuận lợi cho tinh thể muối urat lắng đọng vào mô khớp [1, 3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học

Để đánh giá tác động của chế độ ăn đối với bệnh gút, nhiều nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm đã được triển khai nhằm làm rõ mối liên hệ này.

Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2024 tại tỉnh Erbil đã đánh giá nồng độ acid uric và các chỉ số sinh hóa ở bệnh nhân gút theo chế độ Keto ^[1]. Nghiên cứu theo dõi 158 người, gồm 103 bệnh nhân gút (nhóm bệnh) và 55 người khỏe mạnh (nhóm đối chứng) ^[1]. Độ tuổi người tham gia từ 20 đến 74, độ tuổi trung bình là 35,72 tuổi, trong đó nam giới chiếm 51,3% và nữ giới chiếm 48,7% ^[1].

Kết quả cho thấy chế độ ăn Keto và chế độ ăn giàu thịt là những yếu tố nguy cơ mạnh đối với bệnh gút, xuất hiện lần lượt ở 45,6% và 92,2% các trường hợp nhóm bệnh ^[1]. Nồng độ acid uric huyết thanh có mối tương quan thuận yếu nhưng có ý nghĩa thống kê với cân nặng (r=0,22, P=0,026) và tuổi tác (r=0,24, P=0,013) ở người bệnh gút ^[1]. Nhóm tác giả kết luận chế độ ăn Keto và ăn nhiều thịt làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh gút và Keto có thể làm tăng acid uric huyết thanh ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mang tính quan sát, phụ thuộc vào khai thác khẩu phần nên có thể tồn tại sai số nhớ lại.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 nghiên cứu (gồm 5 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu, 2 nghiên cứu cắt chéo ca bệnh và 1 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng) với tổng số 47.879 người tham gia ^[5]. Nhóm đối tượng chủ yếu là nam giới (78,5% đến 95,3%) ở độ tuổi 55 đến 66 ^[5].

Kết quả từ tổng quan này chỉ ra rằng tiêu thụ nhiều purin từ động vật, uống nhiều rượu bia và béo phì là những yếu tố nguy cơ thúc đẩy cơn gút cấp bùng phát ^[5]. Ngược lại, ăn cá giàu acid béo không bão hòa đa, ăn nhiều rau củ và vận động thể lực đều đặn giúp giảm nguy cơ bùng phát cơn đau ^[5]. Giới hạn của tổng quan này là một số nghiên cứu ghi nhận thay đổi lối sống làm hạ acid uric nhưng một số khác không thấy khác biệt rõ rệt, kèm theo nguy cơ sai lệch nhớ lại ở các nghiên cứu quan sát ^[5].

Ngoài ra, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo OmniCarb công bố năm 2017 trên 163 người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì (52% nữ, độ tuổi trung bình 52,6) đã kiểm tra tác động của carbohydrate đối với acid uric ^[6]. Nghiên cứu so sánh 4 chế độ ăn trong các đợt 5 tuần và giữ nguyên cân nặng ^[6]. Kết quả cho thấy việc giảm chỉ số đường huyết (GI) giúp hạ acid uric máu (-0,24 mg/dL khi tỷ lệ tinh bột thấp và -0,17 mg/dL khi tỷ lệ tinh bột cao) ^[6]. Ngược lại, giảm tỷ lệ tinh bột trong khẩu phần lại làm tăng nhẹ acid uric khi mức GI cao (P=0,05) ^[6].

Mâu thuẫn giữa nghiên cứu tế bào và đời thực

Một điểm gây nhiều tranh luận là nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 ghi nhận thể ceton beta-hydroxybutyrate (sinh ra khi ăn Keto) có khả năng ức chế phức hợp viêm NLRP3 trong bạch cầu trung tính, từ đó giảm tiết IL-1beta và giảm tổn thương khớp trên mô hình chuột bị gút cấp ^[2]. Nghiên cứu này cũng quan sát thấy sự ức chế phản ứng viêm ở tế bào chuột và người ^[2].

Dù trên mô hình động vật thể ceton có đặc tính kháng viêm, dữ liệu dịch tễ trên người thực tế lại chỉ ra chế độ ăn Keto làm tăng acid uric và liên quan chặt chẽ đến sự xuất hiện của cơn gút [1, 7]. Sự khác biệt này là do mô hình tế bào và động vật không phản ánh toàn diện áp lực thải trừ acid uric của thận người khi nạp lượng đạm và mỡ lớn [1, 7]. Độc giả không nên nhầm lẫn giữa kết quả trong ống nghiệm hay trên chuột với việc áp dụng an toàn trên cơ thể người ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về ăn kiêng trị gút

Nhiều người cho rằng chỉ cần ăn kiêng thật khắt khe là có thể chữa khỏi bệnh gút hoàn toàn mà không cần đến thuốc. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến [4, 5].

Các nghiên cứu cho thấy thay đổi chế độ ăn uống thông thường chỉ mang lại hiệu quả hạ acid uric ở mức khiêm tốn ^[7]. Mức giảm acid uric huyết thanh trung bình nhờ thay đổi dinh dưỡng thường chỉ đạt dưới 1 mg/dL, không đủ để thay thế hoàn toàn các thuốc hạ acid uric chuyên biệt như allopurinol ^[7]. Việc hạ acid uric huyết thanh khi dùng allopurinol đôi khi cũng có thể gây bùng phát cơn gút cấp trong giai đoạn đầu, nhưng đây là phản ứng thường gặp và bệnh nhân cần tiếp tục duy trì dùng thuốc theo hướng dẫn thay vì tự ý dừng thuốc để chuyển sang ăn kiêng cực đoan ^[7].

Một hiểu lầm khác là người bị gút phải cắt bỏ toàn bộ tinh bột để tránh tăng cân. Thực tế, việc giảm tinh bột quá mức dẫn tới trạng thái nhiễm ceton hoặc chế độ ăn thiếu cân đối có thể làm tăng gánh nặng cho hệ tiết niệu và khiến acid uric máu leo thang [1, 6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chế độ ăn Keto tuyệt đối không phù hợp cho những đối tượng sau:

• Người có tiền sử bệnh gút hoặc đang bị tăng acid uric máu chưa kiểm soát [1, 2].
• Người có chức năng thận suy giảm hoặc có tiền sử sỏi thận acid uric [1, 4].
• Bệnh nhân gút cao tuổi, có nhiều bệnh lý nền tim mạch đi kèm [1, 4].

Cần lưu ý, việc nhịn đói để giảm cân nhanh cũng gây ức chế bài tiết acid uric qua thận tương tự cơ chế tăng ceton, làm khởi phát cơn đau khớp cấp tính ^[3]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp ăn kiêng khắc nghiệt khi chưa tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị [4, 5].

Hướng tiếp cận dinh dưỡng an toàn cho người bệnh gút

Thay vì theo đuổi chế độ Keto nhiều rủi ro, người bệnh gút nên xây dựng lối sống lành mạnh và thực đơn có kiểm soát dựa trên các bằng chứng y khoa đã được xác thực:

• Ưu tiên chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc thực đơn chủ yếu từ thực vật để cải thiện các bệnh lý tim mạch và chuyển hóa đi kèm [2, 4].
• Hạn chế tối đa các nguồn đạm giàu purin như thịt đỏ, phủ tạng động vật và hải sản có vỏ [2, 3, 5].
• Bổ sung các sản phẩm từ sữa, đặc biệt là sữa ít béo hoặc sữa chua ít béo, do nhóm thực phẩm này liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc gút [2, 5].
• Sử dụng các loại trái cây họ cam quýt giàu vitamin C hoặc quả anh đào (cherry), đồng thời có thể dùng thêm cà phê ở mức vừa phải vì các thành phần này hỗ trợ giảm acid uric máu [2, 5].
• Tránh xa rượu bia và đồ uống ngọt chứa nhiều đường fructose, bởi chúng làm tăng giáng hóa purin và ức chế đào thải qua thận [2, 3].
• Giữ cân nặng hợp lý bằng vận động thể lực đều đặn vừa sức, tránh tập luyện kiệt sức hay mất nước đột ngột gây tăng acid uric [2, 3].

Chế độ ăn Keto tiềm ẩn nhiều rủi ro thúc đẩy cơn đau gút cấp bùng phát do sự cạnh tranh đào thải tại thận và lượng purin nạp vào quá cao [1, 2]. Người bệnh gút cần ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng, duy trì dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa và tham vấn cán bộ y tế trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào về khẩu phần ăn [4, 5].