Đang nhịn ăn gián đoạn mà bị ốm: Có nên dừng lại ngay?

Nhiều người có thói quen duy trì nhịn ăn gián đoạn suốt nhiều tháng để kiểm soát cân nặng và cải thiện độ nhạy insulin. Tuy nhiên, khi cơ thể đột ngột xuất hiện các triệu chứng ốm sốt, đau họng hoặc mệt mỏi do nhiễm trùng, việc có nên tiếp tục nhịn ăn theo đúng khung giờ hay không là thắc mắc rất phổ biến.

Câu trả lời từ góc độ sinh lý học là bạn nên tạm dừng việc nhịn ăn gián đoạn ngay khi có dấu hiệu ốm cấp tính. Việc ép cơ thể chịu đựng cơn đói trong giai đoạn hệ miễn dịch đang dồn toàn lực chống chọi với mầm bệnh có thể làm chậm quá trình hồi phục và gia tăng mức độ mệt mỏi.

Cơ thể chuyển hóa thế nào khi nhịn ăn gián đoạn?

Nhịn ăn gián đoạn là chế độ ăn uống xen kẽ giữa các khoảng thời gian ăn uống bình thường và nhịn hoàn toàn calo ^[1]. Trong trạng thái khỏe mạnh bình thường, phương pháp này thúc đẩy tính linh hoạt của quá trình chuyển hóa, buộc các cơ quan phải tăng cường sử dụng các cơ chất năng lượng khác nhau ^[2]. Ở những người có tình trạng viêm do béo phì hoặc đái tháo đường tuýp 2, việc nhịn ăn có thể giúp giảm viêm chuyển hóa và cải thiện chuyển hóa glucose mà không nhất thiết phải làm giảm cân nặng tổng thể ngay lập tức ^[2].

Một đợt nhịn ăn ngắn hạn có thể làm thay đổi rõ rệt quá trình chuyển hóa đường và chất béo ngay trong 24 giờ đầu tiên ^[1]. Dù vậy, các biến đổi về mặt chuyển hóa protein trong 24 giờ đầu này là rất nhỏ, và bằng chứng về việc nhịn ăn cấp tính có thể kích hoạt mạnh mẽ cơ chế tự thực bào (autophagy) ở người vẫn chưa được xác định chắc chắn ^[1]. Các cơ quan như gan, mô mỡ, cơ xương và các tế bào miễn dịch liên tục giao tiếp với nhau để truyền tải tín hiệu miễn dịch và trao đổi chất trong suốt giai đoạn không có thức ăn ^[2].

Bên cạnh đó, các mô hình thực nghiệm từ sớm trên chuột cống cũng từng ghi nhận nhịn ăn gián đoạn có tác dụng điều hòa miễn dịch dưới các tác động của tải lượng nhiệt độ, độc tố và thức ăn ^[3]. Tác động này một phần bắt nguồn từ việc giảm nồng độ các protein kháng phân giải protein và sản phẩm peroxy hóa lipid trong máu, vốn là những chất có hoạt tính ức chế miễn dịch ^[3].

Nhu cầu năng lượng và miễn dịch khi bị ốm cấp tính

Khi cơ thể bị nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus cấp tính, nhu cầu sinh lý thay đổi hoàn toàn so với trạng thái khỏe mạnh. Hệ thống miễn dịch cần một lượng lớn năng lượng và nguyên liệu để nhân bản các tế bào bạch cầu, tổng hợp các kháng thể và sản xuất các cytokine gây viêm nhằm tiêu diệt tác nhân xâm nhập. Nếu cơ thể tiếp tục bị hạn chế calo, nguồn năng lượng dự trữ sẽ bị phân tán, khiến các cơ quan quan trọng phải cạnh tranh nhiên liệu với hệ thống phòng thủ miễn dịch.

Ở những người bệnh nặng trong các khoa hồi sức tích cực, dinh dưỡng qua đường ruột vẫn là tiêu chuẩn vàng được thiết lập vững chắc nhằm hỗ trợ chức năng miễn dịch và thúc đẩy khả năng hồi phục ^[4]. Dù nhịn ăn gián đoạn đang được tìm hiểu như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng trong tương lai nhờ khả năng tạo thể ceton và cải thiện độ nhạy insulin, việc triển khai trên người bệnh nặng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác thực độ an toàn ^[4]. Do đó, việc tự ý cắt giảm năng lượng khi đang mắc bệnh cấp tính thông thường có thể tạo thêm gánh nặng sinh lý không đáng có cho cơ thể.

Nghiên cứu trên động vật: Nhịn ăn làm tăng phản ứng ốm do virus

Mối liên hệ giữa nhịn ăn gián đoạn và phản ứng với mầm bệnh đã được đưa vào thực nghiệm để tìm hiểu cơ chế chi tiết. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích tác động của chế độ nhịn ăn cách ngày trong 9 ngày trên chuột đực C57BL/6N trước khi tiêm chất mô phỏng virus Poly(I:C) với liều 12 mg/kg ^[5]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng việc hạn chế ăn uống trước đó có thể giúp giảm bớt phản ứng ốm đối với các yếu tố vi khuẩn kích thích thụ thể TLR4 ^[5].

Tuy nhiên, đối với tác nhân mô phỏng virus kích thích thụ thể TLR3, kết quả lại hoàn toàn trái ngược ^[5]. Chất mô phỏng virus làm tăng nồng độ các cytokine tuần hoàn trong máu như TNF-alpha, MCP-1, IL-6, IL-10, IFN-alpha và IFN-gamma, và hiện tượng này bị khuếch đại mạnh hơn ở những con chuột đã trải qua chế độ nhịn ăn gián đoạn ^[5]. Không những không làm thuyên giảm, nhịn ăn gián đoạn còn làm trầm trọng thêm các hành vi ốm yếu ở chuột như giảm khả năng vận động, giảm hành vi khám phá và giảm tiêu thụ thức ăn ^[5].

Nghiên cứu cũng ghi nhận nhịn ăn gián đoạn làm tăng biểu hiện của mRNA neuropeptide Y (NPY) ở vùng dưới đồi và làm tăng nồng độ hormone căng thẳng corticosterone trong huyết tương chuột ^[5]. Điều này chứng minh rằng việc nhịn ăn tác động lên phản ứng miễn dịch với virus và vi khuẩn theo các cơ chế thần kinh và nội tiết hoàn toàn khác biệt, và việc nhịn ăn có thể gây bất lợi lớn khi cơ thể tiếp xúc với các tác nhân dạng virus ^[5].

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 trên chuột cũng cho thấy nhịn ăn gián đoạn không giúp tạo ra đáp ứng miễn dịch bẩm sinh mạnh hơn khi con vật bị thử thách bằng chất mô phỏng virus ^[6]. Nghiên cứu này còn phát hiện phản ứng đối với nhịn ăn gián đoạn có sự khác biệt rõ rệt theo giới tính, trong đó tín hiệu interferon loại I được cảm ứng rất mạnh ở chuột cái nhưng lại phụ thuộc vào hormone sinh dục và thay đổi tùy theo kiểu gen cũng như môi trường sống ^[6].

Bằng chứng trên người: Phòng ngừa khác với điều trị

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa lợi ích lâu dài của nhịn ăn với khả năng hỗ trợ chữa bệnh tức thì. Các nghiên cứu tổng quan năm 2021 ghi nhận nhịn ăn gián đoạn giúp giảm cân nặng, cải thiện dung nạp glucose và giảm các dấu ấn viêm trong tuần hoàn cũng như mô mỡ như leptin, IL-6, TNF, IGF-1, IL-1beta và CRP ^[7]. Nhờ đó, nhịn ăn gián đoạn từng được đề xuất như một công cụ dự phòng không dùng thuốc tiềm năng nhằm cải thiện chức năng miễn dịch cho cả người béo phì và không béo phì ^[7].

Tuy nhiên, tính đến thời điểm đó, hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp tác động của nhịn ăn gián đoạn lên mức độ nghiêm trọng của bệnh cúm hoặc COVID-19 trên người ^[7]. Việc áp dụng nhịn ăn gián đoạn từ trước khi bị nhiễm trùng có thể mang lại lợi ích phòng ngừa các biến chứng nặng nhờ cải thiện nền tảng sức khỏe chuyển hóa ^[8].

Nhưng khi một đợt nhiễm trùng cấp tính đã xảy ra, cường độ nhịn ăn cần phải được điều chỉnh tùy theo nguy cơ sức khỏe của từng cá nhân ^[8]. Các tác giả năm 2023 nhấn mạnh rằng hiện có rất ít dữ liệu thực nghiệm trên người kiểm tra việc sử dụng nhịn ăn gián đoạn như một biện pháp điều trị trong giai đoạn đang mắc bệnh cấp tính ^[8]. Do đó, việc cố chấp giữ khung giờ nhịn ăn nghiêm ngặt khi đang sốt hoặc ho là hành động thiếu căn cứ khoa học lâm sàng.

Những hiểu lầm phổ biến khi bị ốm

Một trong những sai lầm thường gặp nhất là suy nghĩ "nhịn ăn để cơ thể tập trung thanh lọc và chữa lành". Dù quá trình nhịn ăn có liên quan đến các cơ chế dọn dẹp tế bào, dữ liệu thực tế cho thấy một đợt nhịn ăn ngắn hạn chưa chắc đã tạo ra sự gia tăng đáng kể của quá trình tự thực bào ở người ^[1]. Ngược lại, việc thiếu hụt calo đột ngột trong đợt nhiễm trùng có thể khiến hệ miễn dịch thiếu hụt các chất nền chuyển hóa cần thiết ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là lo ngại việc dừng nhịn ăn vài ngày sẽ làm mất toàn bộ kết quả giảm mỡ hay cải thiện độ nhạy insulin trước đó. Thực tế, khả năng thích ứng chuyển hóa và hệ vi sinh đường ruột chịu ảnh hưởng bởi một quá trình ăn uống lâu dài chứ không bị phá hủy chỉ sau vài ngày ăn uống đầy đủ để trị bệnh ^[2]. Khi cơ thể lành lặn, bạn hoàn toàn có thể quay lại lịch trình ăn uống quen thuộc một cách an toàn.

Ai cần đặc biệt dừng nhịn ăn ngay khi có dấu hiệu bệnh?

Một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên duy trì việc nhịn ăn gián đoạn khi xuất hiện các triệu chứng nhiễm trùng cấp tính:

• Người có bệnh nền chuyển hóa như đái tháo đường hoặc béo phì: Sự giao tiếp giữa gan, mô mỡ và tế bào miễn dịch ở nhóm này vốn đã có tình trạng viêm tiềm ẩn, việc nhịn ăn khi ốm có thể gây rối loạn đường huyết đột ngột ^[2].
• Người đang dùng thuốc điều trị: Nhiều loại thuốc hạ sốt, kháng sinh hoặc kháng viêm cần được uống sau khi ăn no để tránh tổn thương niêm mạc dạ dày và đảm bảo sinh khả dụng của thuốc.
• Người có triệu chứng sốt cao, mất nước: Sốt làm tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản và mất dịch qua mồ hôi, đòi hỏi phải bổ sung năng lượng và điện giải liên tục.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em và người cao tuổi: Các dữ liệu nghiên cứu về nhịn ăn gián đoạn trong nhiễm trùng cấp tính hiện nay chủ yếu thực hiện trên mô hình động vật như chuột cống hoặc chuột nhắt, chưa có nghiên cứu đầy đủ trên các nhóm nhạy cảm này ^[5], ^[3], ^[6]. Do đó, những nhóm đối tượng này cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng đầy đủ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Cách chăm sóc dinh dưỡng đúng đắn khi bị ốm

Khi cơ thể phát tín hiệu mệt mỏi, sốt hoặc đau nhức, điều quan trọng nhất là lắng nghe nhu cầu tự nhiên của bản thân thay vì nhìn đồng hồ đếm giờ ăn:

• Tạm gác lại khung giờ nhịn ăn: Chuyển sang ăn các bữa nhỏ trong ngày nếu cảm thấy chán ăn. Chia nhỏ bữa ăn giúp hệ tiêu hóa làm việc nhẹ nhàng mà cơ thể vẫn nhận đủ calo.
• Ưu tiên thực phẩm giàu dưỡng chất và dễ hấp thu: Sử dụng các món ăn dạng lỏng, ấm như cháo gà, súp dinh dưỡng hoặc nước hầm xương để cung cấp năng lượng nhanh chóng và bù dịch cho cơ thể.
• Uống đủ nước: Bổ sung nước lọc, nước oresol hoặc nước trái cây để bù lại lượng nước và chất điện giải đã mất do sốt hoặc tiết mồ hôi.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu bạn đang mắc bệnh mạn tính hoặc triệu chứng nhiễm trùng kéo dài không thuyên giảm, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có phác đồ điều trị và chăm sóc thích hợp.

Nhịn ăn gián đoạn là một công cụ hỗ trợ sức khỏe hữu ích khi bạn ở trạng thái thể chất bình thường ^[7]. Nhưng khi đối mặt với các đợt ốm sốt hay nhiễm trùng cấp tính, việc tạm dừng nhịn ăn để cung cấp đủ năng lượng cho hệ miễn dịch là quyết định an toàn và khoa học hơn cả. Hãy chăm sóc cơ thể bằng những bữa ăn nhẹ ấm áp và chỉ trở lại nhịp nhịn ăn gián đoạn khi sức khỏe đã hoàn toàn phục hồi.