Sau khi sinh nở, nhiều sản phụ phải đối mặt với tình trạng suy kiệt thể lực, biến động tâm lý và nguy cơ trầm cảm. Trước áp lực hồi phục nhanh chóng, trào lưu ăn nhau thai hay sử dụng nhau thai sấy khô tán bột (trong y học cổ truyền còn gọi là Tử Hà Sa) bắt đầu rộ lên trên các diễn đàn làm mẹ. Nhiều lời đồn cho rằng nhau thai chứa nhiều chất bổ dưỡng, giúp tăng tiết sữa và ngăn ngừa hoàn toàn chứng trầm cảm sau sinh.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học thực chứng hiện nay, việc sử dụng nhau thai sau sinh hoàn toàn chưa có đủ bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả bảo vệ tâm lý hay ngăn ngừa trầm cảm [1]. Ngược lại, hành vi này tiềm ẩn nhiều rủi ro về nhiễm khuẩn cho cả sản phụ và trẻ sơ sinh nếu nhau thai không được xử lý an toàn.
Nguồn gốc trào lưu và kỳ vọng ngăn ngừa trầm cảm
Việc tiêu thụ nhau thai (placentophagy) xuất phát từ quan sát hành vi của một số loài động vật có vú trong tự nhiên. Tại các nước phương Tây cũng như châu Á, trào lưu này lan rộng nhờ sự quảng bá của người nổi tiếng và các trang mạng xã hội. Ở phương Đông, nhau thai sấy khô được gọi là Tử Hà Sa, từng được ghi chép trong một số bài thuốc dân gian hỗ trợ bổ khí huyết.
Nhiều sản phụ tin rằng nhau thai tích tụ lượng hormone và dưỡng chất dồi dào trong suốt thai kỳ. Khi chuyển dạ, lượng nội tiết tố sụt giảm đột ngột bị xem là nguyên nhân gây suy sụp tinh thần. Do đó, người ta kỳ vọng việc bổ sung lại các chất này bằng đường uống sẽ giúp cân bằng tâm trạng, tăng tiết sữa và giảm mệt mỏi thể chất [1, 2].
Thực tế nghiên cứu khoa học nói gì?
Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn công bố năm 2018 tại Mỹ đã phân tích dữ liệu hồ sơ y tế của 23.242 phụ nữ sinh con tại cộng đồng (sinh tại nhà hoặc trung tâm sinh sản) để tìm hiểu về hành vi này [1]. Nghiên cứu tiến hành hồi cứu dữ liệu lâm sàng, đối chiếu giữa nhóm sản phụ có dùng nhau thai và nhóm không dùng, đồng thời so sánh giữa việc ăn nhau thai sống và nấu chín [1].
Kết quả nghiên cứu ghi nhận gần một phần ba số phụ nữ (30,8%) đã tiêu thụ nhau thai của chính mình [1]. Trong số những người dùng nhau thai, lý do phổ biến nhất được đưa ra là nhằm ngăn ngừa chứng trầm cảm sau sinh, chiếm tỷ lệ lên đến 73,1% [1]. Đa số sản phụ (85,3%) chọn hình thức chế biến thành viên nang, trong đó gần một nửa (48,4%) uống viên nang chứa nhau thai sấy khô nhưng chưa qua nấu chín [1].
Mặc dù có đến 73,1% phụ nữ kỳ vọng phòng tránh rối loạn tâm lý, các tác giả nghiên cứu kết luận rằng hiện tại hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào chứng minh việc ăn nhau thai giúp ngăn ngừa được chứng trầm cảm sau sinh [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những người có tiền sử lo âu hoặc trầm cảm trước khi mang thai thường có xu hướng tìm đến việc tiêu thụ nhau thai nhiều hơn [1].
Nguy cơ nhiễm khuẩn và những hiểu lầm phổ biến
Một trong những hiểu lầm lớn nhất là xem nhau thai như một "kho dinh dưỡng vô trùng". Thực chất, nhau thai đóng vai trò như một bộ lọc sinh học giữa mẹ và thai nhi, giữ lại các chất chuyển hóa và cũng tiếp xúc trực tiếp với môi trường vi khuẩn tại đường sinh dục trong quá trình chuyển dạ.
Nghiên cứu năm 2018 ghi nhận việc tiêu thụ nhau thai không làm thay đổi các kết cục xấu sơ sinh như tỷ lệ nhập viện, nhập khoa chăm sóc tích cực sơ sinh hay tử vong trong 6 tuần đầu đời giữa nhóm dùng dạng sống và dạng nấu chín [1]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là dựa trên hồ sơ dữ liệu theo dõi y tế chung, không phân tích chuyên sâu các đợt bùng phát nhiễm trùng hiếm gặp hoặc phơi nhiễm vi khuẩn âm ỉ [1].
Việc tự chế biến nhau thai thành dạng viên sấy khô chưa nấu chín (chiếm 48,4% trong nhóm dùng viên nang) tiềm ẩn nguy cơ cao nhiễm khuẩn chéo [1]. Quá trình sấy ở nhiệt độ thấp không đủ tiêu diệt các vi khuẩn gây bệnh như liên cầu khuẩn nhóm B hay vi khuẩn đường ruột, có thể gây nhiễm trùng huyết cho mẹ hoặc lây truyền sang con thông qua tiếp xúc và cho con bú.
Áp lực tâm lý sau sinh và thực trạng y tế
Tâm lý bất ổn sau sinh là vấn đề y khoa có thật, phức tạp và không thể giải quyết bằng các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ. Trầm cảm và rối loạn lo âu có thể xuất phát từ nhiều biến cố sản khoa nặng nề. Điển hình như tình trạng băng huyết sau sinh – một tai biến sản khoa nguy hiểm cướp đi sinh mạng khoảng 225 phụ nữ mỗi ngày trên toàn cầu [2].
Các tổng quan hệ thống cho thấy những phụ nữ từng bị băng huyết sau sinh có nguy cơ cao gặp phải các vấn đề sức khỏe tâm thần kéo dài [4, 8]. Cụ thể, tỷ lệ trầm cảm sau sinh ghi nhận từ 3 đến 6 tháng sau tai biến này là khoảng 13%, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) là 3% và 6% cảm thấy tình trạng sức khỏe kém hơn nhiều so với năm trước [2]. Những di chứng tâm lý và thể chất này có thể kéo dài nhiều năm sau sinh, đặc biệt ở các trường hợp nghiêm trọng phải truyền máu hoặc cắt tử cung [3].
Bên cạnh đó, các biến chứng sản khoa khác như tiền sản giật, sinh mổ, sinh non hay trẻ phải nằm khoa hồi sức sơ sinh cũng đang được các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu để đánh giá tác động lâu dài đến chứng trầm cảm và rối loạn tâm thần của người mẹ sau 12 tháng [4]. Đau đớn thể chất sau sinh như đau co hồi tử cung, đau vết mổ, đau tầng sinh môn cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình hồi phục và tâm lý sản phụ [5].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Trước những rủi ro nhiễm khuẩn và thiếu hụt bằng chứng bảo vệ, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
- Phụ nữ có tiền sử mắc bệnh trầm cảm hoặc lo âu: Dữ liệu cho thấy nhóm này rất dễ bị thu hút bởi trào lưu ăn nhau thai [1]. Việc trông chờ vào phương pháp truyền miệng này có thể làm chậm trễ cơ hội tiếp cận can thiệp y tế chuyên khoa kịp thời.
- Sản phụ có nhiễm trùng trong thai kỳ hoặc khi chuyển dạ: Nhau thai từ các ca sinh có sốt, vỡ ối sớm hoặc viêm màng ối chứa lượng lớn vi sinh vật gây hại, tuyệt đối không được tiêu thụ dưới bất kỳ hình thức nào.
- Trẻ sơ sinh non tháng hoặc có đề kháng yếu: Nguy cơ nhiễm khuẩn lây truyền từ mẹ sang con thông qua các chế phẩm nhau thai không vô trùng có thể đe dọa tính mạng của trẻ.
Lựa chọn chăm sóc phục hồi an toàn và khoa học
Thay vì tìm kiếm các biện pháp chưa được kiểm chứng, việc phòng ngừa tai biến và hỗ trợ phục hồi sản phụ cần tuân thủ các hướng dẫn y khoa tiêu chuẩn. Trong sản khoa, việc xử trí tích cực giai đoạn 3 của chuyển dạ bằng cách dùng oxytocin hoặc acid tranexamic đã được chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ băng huyết sau sinh nặng và giảm nhu cầu truyền máu [6].
Đối với các cơn đau đa dạng sau sinh (đau cơ, đau vết mổ, đau co tử cung), sản phụ cần được áp dụng các chiến lược giảm đau đa phương thức dưới sự chỉ dẫn của bác sĩ sản khoa [5]. Các hormone tạo sữa như human placental lactogen và prolactin cũng đóng vai trò phức tạp trong chuyển hóa và điều hòa đường huyết của người mẹ trong thai kỳ và sau sinh [7]. Việc can thiệp vào hệ thống nội tiết này thông qua việc tự ý tiêu thụ nhau thai là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [1, 2].
Đối với việc bảo vệ sức khỏe tâm thần, sản phụ cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đầy đủ dưỡng chất đã được nấu chín, ngủ đủ giấc khi có thể và chia sẻ gánh nặng chăm sóc trẻ với người thân. Khi nhận thấy dấu hiệu buồn bã kéo dài, mất ngủ hoặc lo âu, sản phụ cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng để được sàng lọc và điều trị bằng các phác đồ an toàn.
Việc tiêu thụ nhau thai sau sinh hay sử dụng Tử Hà Sa chỉ là một trào lưu dựa trên niềm tin truyền miệng hơn là cơ sở khoa học thực chứng [1]. Phụ nữ sau sinh cần tỉnh táo trước các xu hướng trôi nổi để bảo vệ sức khỏe bản thân và con nhỏ. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế để nhận được những tư vấn phòng ngừa trầm cảm an toàn, hiệu quả.
