Ăn nhiều quả trứng cá gây hại thận: Sự thật hay hiểu lầm?

Cây trứng cá là loài cây quen thuộc tại các vùng quê và đô thị Việt Nam, gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin cho rằng ăn quả trứng cá có thể gây suy thận, tích tụ độc chất phá hủy chức năng lọc của cơ thể. Tin đồn này khiến không ít người hoang mang, thậm chí lo sợ khi con trẻ lỡ ăn phải loại quả ngọt ngào này.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy thông tin ăn quả trứng cá gây hại thận hoàn toàn là lời đồn vô căn cứ. Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc chất học nào ghi nhận cây trứng cá làm tổn thương thận. Ngược lại, các thử nghiệm dược lý cho thấy các chiết xuất từ loài thực vật này an toàn ở liều cao và còn hỗ trợ bảo vệ chức năng thận, hạ axit uric máu.

Cơ chế tác động và khả năng lọc thải qua thận

Thận là cơ quan lọc các chất cặn bã từ quá trình chuyển hóa và bài tiết chúng qua nước tiểu. Khi một hợp chất lạ đi vào cơ thể, mô thận, đặc biệt là các tế bào ống lượn gần, rất dễ bị tổn thương nếu chất đó có độc tính tế bào hoặc gây hoại tử mô.

Cây trứng cá (tên khoa học Muntingia calabura) chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid, biflavan và phenolic ^[1], ^[2]. Những chất này giúp trung hòa các gốc tự do có hại, ức chế quá trình viêm nhiễm và giảm căng thẳng oxy hóa tại các mô ^[1], ^[2]. Thay vì phá hủy màng lọc cầu thận như lời đồn, các hoạt chất sinh học này giúp duy trì tính toàn vẹn của mô và hỗ trợ quá trình chuyển hóa tế bào diễn ra bình thường ^[1], ^[3].

Dữ liệu an toàn thực tế từ các bài báo khoa học

Để kiểm chứng độc tính thực tế, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính cấp tính và bán trường diễn trên mô hình động vật với các liều lượng chiết xuất rất cao.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống đực Sprague Dawley nhằm đánh giá độc tính bán trường diễn qua đường uống trong 90 ngày ^[1]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành bốn nhóm (mỗi nhóm 6 con), sử dụng chiết xuất methanol lá trứng cá với các liều 50, 250 và 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng tween 80 8% ^[1]. Kết quả cho thấy trong suốt 90 ngày, không có bất kỳ tác dụng bất lợi nào được ghi nhận; các chỉ số huyết học và sinh hóa máu không có sự thay đổi bất thường ^[1]. Phân tích mô bệnh học các cơ quan nội tạng cũng cho thấy chiết xuất an toàn và có hoạt tính chống oxy hóa cao ^[1].

Năm 2019, một thử nghiệm độc tính cấp tính khác dùng chiết xuất methanol lá trứng cá trên chuột Wistar với hai mức liều rất lớn: 550 mg/kg và 2000 mg/kg thể trọng ^[4]. Chuột được theo dõi sát sao về hành vi và tỷ lệ tử vong trong 14 ngày ^[4]. Các nhà nghiên cứu đã phân tích huyết học, xét nghiệm chỉ dấu sinh hóa tổn thương gan, thận và làm tiêu bản mô bệnh học thận, tim, gan ^[4]. Kết quả ghi nhận mức liều lên tới 2000 mg/kg không gây ra bất kỳ triệu chứng ngộ độc nào, không làm thay đổi các chỉ dấu tổn thương thận, chứng minh chiết xuất vô hại và có tiềm năng chống viêm tốt ^[4]. Thêm vào đó, thử nghiệm năm 2013 cũng xác nhận liều gây chết trung bình qua đường uống (LD50) của chiết xuất lá trứng cá trên chuột đạt mức trên 2000 mg/kg ^[5].

Chiết xuất cây trứng cá giúp bảo vệ thận và hạ axit uric

Nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát tác động của chiết xuất vỏ thân cây trứng cá trên chuột mắc bệnh tiểu đường ^[3]. Nghiên cứu gồm sáu nhóm điều trị (mỗi nhóm 4 con), gồm chuột bình thường, chuột tiểu đường đối chứng âm, chuột tiểu đường dùng allopurinol 10 mg/kg thể trọng, và chuột tiểu đường dùng chiết xuất thử nghiệm ở các liều 150, 300, 450 mg/kg/ngày ^[3].

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất vỏ thân cây trứng cá làm giảm nồng độ axit uric có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) ở chuột tiểu đường ^[3]. Liều 300 mg/kg thể trọng được khuyến nghị để mang lại hiệu quả giảm axit uric tối ưu ^[3]. Đáng chú ý, kết quả phân tích mô bệnh học thận xác nhận không có bất kỳ tổn thương đặc hiệu nào tại các tế bào ống lượn gần của thận ^[3]. Điều này cho thấy tiềm năng hạ axit uric máu an toàn, mở ra hướng hỗ trợ các bệnh lý thoái hóa và viêm liên quan đến chuyển hóa ^[3].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu độc học hiện tại đã chứng minh một cách nhất quán rằng các bộ phận của cây trứng cá không mang độc tính cấp hay độc tính tích lũy lên gan, thận trên động vật thực nghiệm ^[1], ^[4], ^[3]. Chiết xuất này còn sở hữu các hoạt chất kháng viêm và dọn sạch gốc tự do mạnh mẽ như 5-hydroxy-7-methoxyflavone, quercetin và (2S)-7-hydroxyflavanone ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hầu hết các dữ liệu an toàn và dược lý mới dừng lại ở mô hình động vật thí nghiệm ^[1], ^[4], ^[3]. Các nghiên cứu này sử dụng dịch chiết chuẩn hóa từ lá và vỏ thân, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người đánh giá trực tiếp quả tươi khi ăn số lượng lớn. Do đó, không nên suy diễn rằng quả trứng cá là "thần dược" chữa trị dứt điểm các bệnh về thận hay gout.

Nguồn gốc của những hiểu lầm thường gặp

Tin đồn ăn quả trứng cá gây hỏng thận thường bắt nguồn từ hai yếu tố chính: sự nhầm lẫn khái niệm và việc thu hái thiếu an toàn vệ sinh.

Nhiều người lầm tưởng vị ngọt đậm của quả trứng cá chín có thể gây gánh nặng đường huyết hoặc lắng đọng tinh thể tại thận. Trên thực tế, lượng đường tự nhiên trong quả chín không tạo ra các chất gây độc tế bào thận. Một nguyên nhân khác là cây trứng cá thường mọc hoang dã ven đường, khu dân cư đông đúc hoặc cống rãnh. Quả bám nhiều bụi mịn, kim loại nặng từ khói xe hoặc thuốc trừ sâu xung quanh, khiến người ăn phải bị ngộ độc tiêu hóa, từ đó suy đoán sai lệch thành "quả có độc phá hủy thận".

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù quả trứng cá lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý khi ăn loại quả này:

• Người mắc bệnh đái tháo đường: Quả trứng cá chứa hàm lượng đường tự nhiên tương đối cao khi chín mềm. Ăn quá nhiều cùng lúc có thể làm đường huyết tăng nhanh.
• Người có bệnh lý thận mạn tính giai đoạn nặng: Bệnh nhân suy thận mạn cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng nước, đường và điện giải dung nạp hàng ngày theo chỉ định của chuyên gia dinh dưỡng.
• Người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng: Những người chưa từng ăn nên thử một lượng nhỏ để quan sát phản ứng cơ thể trước khi ăn nhiều.
• Trẻ nhỏ: Cần có sự giám sát của người lớn để tránh nguy cơ nghẹn, hóc hạt hoặc ngã khi trèo hái.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Để thưởng thức quả trứng cá một cách ngon miệng và bảo đảm an toàn cho sức khỏe, bạn đọc nên lưu ý các bước sau:

• Lựa chọn nguồn quả sạch: Chỉ hái hoặc mua quả trứng cá từ những cây trồng ở nơi thoáng mát, xa đường quốc lộ đông đúc, xa nguồn nước ô nhiễm hay bãi rác để tránh nhiễm chì và khói bụi.
• Sơ chế kỹ: Rửa sạch quả dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng khoảng 10-15 phút để loại bỏ vi khuẩn, nấm mốc và bụi bẩn bám trên vỏ mỏng.
• Lượng ăn hợp lý: Mỗi lần chỉ nên ăn một nắm nhỏ (khoảng 50-100g), tương đương 10-15 quả chín. Không nên ăn thay thế các bữa ăn chính hoặc ăn liên tục quá nhiều trong ngày.
• Đa dạng cách dùng: Quả chín có thể ăn trực tiếp, hoặc chế biến thành mứt quả, siro tự nhiên ^[2]. Lá của cây cũng có thể dùng để pha trà uống ^[2].

Tóm lại, lo ngại ăn quả trứng cá gây suy hại thận là quan niệm thiếu cơ sở khoa học. Quả trứng cá tươi sạch là nguồn thực phẩm dân dã, an toàn và giàu chất chống oxy hóa tự nhiên. Người dân có thể yên tâm sử dụng với số lượng vừa phải như một món quà vặt giải nhiệt, đồng thời luôn duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng và lối sống cân bằng để bảo vệ sức khỏe toàn diện.