Ăn ốc sên trị đau khớp: Lời đồn dân gian và sự thật khoa học

Lời đồn chữa khớp từ loài vật quen thuộc trong vườn

Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi sáng hay tiếng lạo xạo khi vận động là nỗi ám ảnh thường gặp ở người trung niên và cao tuổi. Thay vì đi khám chuyên khoa, nhiều người lại mách nhau tìm bắt các loại ốc sên tự nhiên, chế biến thành món ăn hoặc bài thuốc ngâm để trị dứt điểm thoái hóa khớp.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa hiện đại là hoàn toàn không nên kỳ vọng ăn ốc sên sẽ chữa lành bệnh khớp. Việc ăn thịt ốc sên qua chế biến thông thường chưa từng được chứng minh có tác dụng phục hồi sụn hay làm giảm viêm đau khớp trên cơ thể người.

Trái lại, việc thu gom và sử dụng loài động vật thân mềm hoang dã này thiếu kiểm soát y tế còn mang lại nhiều nguy cơ ngộ độc và nhiễm giun sán đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Chất nhầy ốc sên tác động thế nào lên tế bào sụn?

Cơ sở khoa học hiếm hoi khiến nhiều người gán ghép công dụng trị đau khớp cho ốc sên bắt nguồn từ các nghiên cứu về chất nhầy của chúng. Ở dạng tự nhiên, chất nhầy giúp loài ốc sên bảo vệ mô cơ, bôi trơn và sửa chữa các tổn thương phần mềm khi tiếp xúc với môi trường gồ ghề.

Khi phân tích dịch tiết từ chân của loài ốc sên khổng lồ châu Phi (Achatina fulica), các nhà khoa học nhận thấy thành phần chứa glycosaminoglycans (GAGs), đường, phenol, protein cùng các phân tử nhỏ như 6-gingerol ^[1]. Glycosaminoglycan là một họ hợp chất quan trọng tham gia vào cấu trúc nền của mô sụn khớp ở người.

Trong môi trường nuôi cấy nhân tạo, các hợp chất này có thể hoạt động như một giàn giáo sinh học, kích thích tế bào sụn tăng sinh và hạn chế tình trạng chết theo chương trình của mô tế bào ^[1]. Tuy nhiên, các tác động này chỉ diễn ra khi chất dịch tinh khiết được đưa trực tiếp vào tế bào trong điều kiện nuôi cấy nghiêm ngặt.

Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói gì về dịch ốc sên?

Một nghiên cứu công bố vào năm 2023 đã đi sâu kiểm tra tiềm năng của chất nhầy ốc sên Achatina fulica trên mô hình tế bào sụn người ^[1]. Nghiên cứu này được tiến hành hoàn toàn trong ống nghiệm (in vitro), sử dụng dòng tế bào sụn C28/I2 của người làm mô hình thử nghiệm ^[1].

Trong nghiên cứu, chất dịch nhầy thu từ chân ốc sên được phân lập, khử trùng và phân tích thành phần bằng các kỹ thuật quang phổ, sắc ký ^[1]. Thử nghiệm MTT cho thấy chất dịch nhầy đã khử trùng này tương thích sinh học an toàn với tế bào sụn người ở nồng độ lên tới 50 microgram/mL ^[1].

Khi tiến hành thử nghiệm tạo vết xước tế bào nhân tạo (scratch assay), dịch nhầy đã kích thích tế bào sụn di chuyển, tăng sinh và giúp đóng kín hoàn toàn vết xước tế bào trong vòng 72 giờ ^[1]. Đáng chú ý, chất nhầy ốc sên làm giảm đáng kể 74,6% tỷ lệ chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào sụn được điều trị (p < 0,05) ^[1]. Đồng thời, chất nhầy còn bảo tồn tính toàn vẹn của khung tế bào C28/I2 nhờ vào hàm lượng GAGs và 6-gingerol ^[1].

Các tác giả kết luận rằng các hoạt chất từ dịch tiết Achatina fulica có tiềm năng làm vật liệu sinh học trong kỹ thuật tái tạo mô sụn tổn thương do thoái hóa ^[1].

Bằng chứng dừng ở đâu và giới hạn nghiên cứu

Mặc dù kết quả in vitro nói trên rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn then chốt: đây chỉ là thử nghiệm trên một dòng tế bào nuôi cấy trong đĩa petri, không phải thử nghiệm trên động vật sống và càng không phải thử nghiệm lâm sàng trên con người ^[1].

Khi con người ăn ốc sên qua đường miệng, toàn bộ chất nhầy và protein sẽ bị hệ tiêu hóa (axit dạ dày, enzyme ruột) phân giải thành các axit amin và đường đơn giản. Các phân tử phức hợp như GAGs không thể giữ nguyên vẹn cấu trúc ban đầu để di chuyển thẳng vào ổ khớp gối hay khớp vai để "hàn gắn" lớp sụn bị mòn.

Do đó, không thể đánh đồng việc "dịch chiết tinh khiết bảo vệ tế bào trong ống nghiệm" với việc "ăn thịt ốc sên giúp tái tạo sụn khớp". Đến nay, chưa có bất kỳ hướng dẫn điều trị cơ xương khớp chính thống nào trên thế giới công nhận việc ăn ốc sên là một biện pháp y khoa.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng ốc sên chữa bệnh

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là "ốc sên tiết ra chất nhờn nên ăn vào sẽ giúp khớp trơn tru, hết khô". Đây là lối suy nghĩ cảm tính theo kiểu "ăn gì bổ nấy" trong dân gian. Dịch bôi trơn ổ khớp ở người do màng hoạt dịch tự tổng hợp từ nhiều nguồn dinh dưỡng chuyển hóa, không phụ thuộc vào độ nhớt của món ăn đưa vào dạ dày.

Một hiểu lầm khác là ốc sên sống trong tự nhiên chứa nhiều dưỡng chất thảo mộc quý nên lành tính. Thực tế, loài ốc sên châu Phi Achatina fulica lại là loài động vật gây hại nông nghiệp, thường xuyên tiếp xúc với các loại thuốc trừ sâu, bả độc như metaldehyde hay vôi bột do con người dùng để tiêu trừ dịch hại ^[2]. Ăn phải ốc sên nhiễm hóa chất độc hại có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính.

Ngoài ra, việc dùng ốc sên sống, nướng tái hoặc bóp gỏi với niềm tin "giữ trọn vẹn chất nhờn" là hành động cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn tới tàn phế hoặc tử vong do ký sinh trùng.

Nguy cơ nhiễm giun mạch phổi và ai tuyệt đối cần tránh xa

Ốc sên Achatina fulica được xác định là vật chủ trung gian truyền ký sinh trùng Angiostrongylus cantonensis (giun phổi chuột) nguy hiểm sang cho người ^[3]. Loài ký sinh trùng này đã được ghi nhận xuất hiện và lây lan qua quần thể ốc sên tại nhiều khu vực trên thế giới ^[3].

Khi người ăn phải ốc sên mang ấu trùng chưa được nấu chín hoàn toàn, ấu trùng Angiostrongylus cantonensis sẽ xâm nhập qua thành ruột, theo đường máu di chuyển lên hệ thần kinh trung ương ^[3]. Chúng là nguyên nhân chính gây ra bệnh viêm màng não tăng bạch cầu ái toan (eosinophilic meningitis) ở người ^[3]. Bệnh nhân nhiễm ấu trùng có thể bị sốt cao, đau đầu dữ dội, co giật, tổn thương thần kinh vĩnh viễn, thậm chí hôn mê tử vong.

Vì lý do an toàn sinh học, những đối tượng sau tuyệt đối không ăn ốc sên hoặc tự ý dùng các bài thuốc chế biến từ loài vật này:

• Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm miễn dịch, đái tháo đường.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú.
• Trẻ nhỏ, người có hệ tiêu hóa yếu hoặc đang mắc các bệnh lý mạn tính.
• Người bệnh thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Lời khuyên chăm sóc sụn khớp an toàn và khoa học

Thay vì đánh cược sức khỏe với các kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng, người bị đau khớp nên xây dựng lộ trình chăm sóc khớp an toàn và bền vững:

• Đi khám chuyên khoa sớm: Khi khớp sưng, nóng, đỏ, đau kéo dài hoặc khó vận động, hãy đến các bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân thoái hóa hay viêm khớp.
• Tập luyện đúng cách: Duy trì các bài tập không gây áp lực lớn lên khớp như bơi lội, đạp xe nhẹ nhàng, yoga để tăng sức mạnh khối cơ quanh khớp, giúp cố định và giảm tải cho lớp sụn.
• Kiểm soát cân nặng: Giảm trọng lượng thừa giúp giảm bớt gánh nặng cơ học đè nén lên sụn khớp gối và cột sống thắt lưng trong từng bước đi.
• Dinh dưỡng cân bằng: Bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, rau xanh, cá béo giàu omega-3 và uống đủ nước để hỗ trợ chuyển hóa tế bào khỏe mạnh. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nào.

Tóm lại, những phát hiện về chất nhầy ốc sên chỉ mới dừng lại ở mức tiềm năng nghiên cứu vật liệu y sinh trong phòng thí nghiệm. Người bệnh không nên tự ý ăn ốc sên để trị đau khớp nhằm tránh rước thêm những hiểm họa khôn lường cho tính mạng.