Nhiều người có thói quen ăn sữa chua ngay trong đợt dùng kháng sinh để phòng ngừa rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu men vi sinh sống có bị kháng sinh tiêu diệt nếu dùng chung, hoặc sữa chua có làm giảm hiệu lực thuốc hay không.

Thực tế, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy việc dùng đồng thời men vi sinh trong sữa chua và kháng sinh vẫn an toàn, nhưng khoảng thời gian cách nhau tối ưu—chẳng hạn uống đồng thời hay cách 4 giờ—vẫn đang là vấn đề được giới khoa học tập trung làm rõ [1]. Khi có chỉ định, người bệnh có thể dùng sữa chua bổ sung lợi khuẩn nhưng cần nắm rõ liều lượng và tình trạng sức khỏe cụ thể.

Vì sao hệ tiêu hóa bị xáo trộn khi uống kháng sinh?

Thuốc kháng sinh phổ rộng khi vào cơ thể sẽ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh, nhưng đồng thời làm tổn hại cả hệ vi sinh vật có lợi trong đường ruột [2]. Tình trạng này dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và tính đa dạng của hệ vi sinh, làm mất cân bằng nội môi ống tiêu hóa [2].

Một hệ quả trực tiếp khác là sự sụt giảm nồng độ các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) trong phân, điển hình là acetate [2]. Các axit béo chuỗi ngắn này đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe tế bào niêm mạc đại tràng và chức năng chuyển hóa của cơ thể [2]. Hậu quả lâm sàng phổ biến nhất của sự xáo trộn này chính là tiêu chảy liên quan đến kháng sinh (AAD) [3], [2].

Chính vì vậy, bổ sung vi sinh vật sống (probiotic) với số lượng đầy đủ qua các thực phẩm như sữa chua được xem là hướng can thiệp nhằm tái lập sự cân bằng và bảo vệ hệ vi sinh ruột [3], [4].

Uống kháng sinh và ăn sữa chua: Nên cách nhau bao lâu?

Khoảng cách thời gian dùng giữa sữa chua chứa men vi sinh và kháng sinh là câu hỏi lớn trong thực hành điều trị [1]. Đa số người dùng lo ngại rằng kháng sinh sẽ tiêu diệt trực tiếp các lợi khuẩn vừa nạp vào cơ thể, làm mất tác dụng bảo vệ đường ruột của sữa chua.

Để tìm câu trả lời, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã phân chia 118 người tham gia khỏe mạnh (từ 18 đến 65 tuổi) đang dùng thuốc kháng sinh amoxicillin-clavulanic acid liều 875 mg (ngày 2 lần trong 7 ngày) thành các nhóm thử nghiệm khác nhau [1]. Các nhà nghiên cứu đã thiết lập hai mốc thời gian sử dụng: một nhóm ăn sữa chua chứa lợi khuẩn (hoặc sữa chua đối chứng) cùng lúc với kháng sinh, và một nhóm ăn sữa chua cách 4 giờ sau khi uống kháng sinh [1]. Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá tác động của biến số thời gian này lên nồng độ acetate (SCFA) vào ngày 14, mức độ gián đoạn hệ vi sinh ruột qua phân tích 16S rDNA và tỷ lệ mắc tiêu chảy lâm sàng [1].

Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng thời điểm tối ưu cho người bệnh—nên dùng đồng thời hay cách 4 giờ sau khi uống thuốc—vẫn đang là câu hỏi nghiên cứu quan trọng cần được tiếp tục hoàn thiện dữ liệu phân tích [1]. Mặt khác, các nghiên cứu can thiệp cho thấy việc dùng đồng thời kháng sinh amoxicillin/clavulanate và sữa chua chứa chủng vi khuẩn Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 ở người trưởng thành khỏe mạnh không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng [2], [4].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả của sữa chua?

Mặc dù việc sử dụng men vi sinh được kỳ vọng nhiều, bằng chứng khoa học về hiệu quả của sữa chua trong việc phòng ngừa tiêu chảy do kháng sinh giữa các nhóm đối tượng lại cho thấy nhiều kết quả trái ngược.

Ở nhóm bệnh nhi nằm viện, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 244 trẻ em điều trị kháng sinh nội trú cho kết quả tích cực [5]. Nhóm 122 trẻ được cho dùng sữa chua men vi sinh trong 5 ngày có tỷ lệ tiêu chảy do kháng sinh vào ngày thứ năm là 13,90%, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ 36,88% ở nhóm 122 trẻ chỉ nhận chăm sóc chuẩn thông thường [5]. Ngoài ra, sữa chua men vi sinh còn giúp tăng độ đặc của phân, giảm thời gian kéo dài và thời điểm khởi phát tiêu chảy, giảm tần suất và lượng phân lỏng, giảm cảm giác mót rặn, khó chịu ở bụng và giảm tình trạng mất nước [5]. Một thử nghiệm lâm sàng pha II khác mang tên PLAY ON cũng tiến hành đánh giá hiệu quả và độ an toàn của sữa chua bổ sung liều cao BB-12 so với sữa chua thông thường trên đối tượng trẻ em dùng kháng sinh [3].

Trái lại, ở người trưởng thành và người cao tuổi, kết quả thường kém đồng nhất hơn:

Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược năm 2019 thực hiện trên 314 bệnh nhân nằm viện (độ tuổi trung bình là 76 tuổi) [6]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 200 ml sữa chua giả dược hàng ngày (chỉ chứa Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus), 200 ml sữa chua men vi sinh (bổ sung thêm L. acidophilus LA-5, B. animalis subsp. lactis BB-12, và L. casei subsp. casei LC-01), hoặc không dùng sữa chua, bắt đầu trong vòng 48 giờ từ khi uống kháng sinh cho đến 5 ngày sau khi ngưng thuốc [6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tiêu chảy ở nhóm men vi sinh là 23,0% so với 17,6% ở nhóm giả dược, và 20,9% ở nhóm không dùng sữa chua (sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê) [6]. Thời gian tiêu chảy, số lần đại tiện tối đa, thời gian nằm viện kéo dài do tiêu chảy và tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân giữa các nhóm đều không khác biệt, cho thấy hỗn hợp ba chủng lợi khuẩn này không đem lại tác dụng phòng ngừa tiêu chảy ở bệnh nhân nội viện lớn tuổi [6].

Trước đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng năm 2007 tại một phòng khám đa khoa ở Norfolk trên 369 bệnh nhân trên 1 tuổi dùng kháng sinh đường uống trong 1 tuần cũng ghi nhận tỷ lệ tiêu chảy là 7% ở nhóm dùng 150 ml sữa chua vi sinh sống trong 12 ngày, 11% ở nhóm sữa chua thương mại và 14% ở nhóm không dùng sữa chua, sự khác biệt không đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,17) [7]. Nghiên cứu đi đến kết luận sữa chua không thể hiện tác dụng phòng ngừa tiêu chảy do kháng sinh trong quần thể này [7].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2015 đã khảo sát y văn và chỉ tìm thấy 2 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 314 đối tượng [8]. Cả hai nghiên cứu đều có chất lượng phương pháp luận thấp [8]. Dù mô hình hiệu ứng cố định cho thấy giảm nguy cơ tiêu chảy (RR = 0,56; khoảng tin cậy 95%: 0,31 - 1,00), nhưng khi chuyển sang mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên, sự khác biệt này hoàn toàn biến mất (RR = 0,45; khoảng tin cậy 95%: 0,11 - 1,75) do độ không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm [8]. Các tác giả kết luận rằng dữ liệu nghiên cứu về sữa chua còn rất khan hiếm và chưa đủ bằng chứng nhất quán [8].

Tác động bảo vệ chuyển hóa đường ruột của chủng BB-12

Mặc dù tỷ lệ tiêu chảy lâm sàng ở người lớn không phải lúc nào cũng suy giảm rõ rệt, sữa chua bổ sung lợi khuẩn chuyên biệt lại cho thấy vai trò bảo vệ chức năng chuyển hóa của hệ vi sinh ruột [2].

Trong một thử nghiệm năm 2021, 42 người tham gia được chỉ định dùng amoxicillin/clavulanate (từ ngày 1 đến 7) kết hợp với sữa chua chứa chủng Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 (từ ngày 1 đến 14), so sánh với 20 người dùng sữa chua đối chứng [2]. Kết quả cho thấy thuốc kháng sinh làm sụt giảm nồng độ acetate trong phân và giảm chỉ số đa dạng Shannon của hệ vi sinh ở toàn bộ người tham gia vào ngày thứ 7 [2].

Tuy nhiên, sau khi ngưng kháng sinh, nồng độ acetate ở nhóm dùng sữa chua BB-12 đã phục hồi dần và trở về mức nền ban đầu vào ngày thứ 30 (-1,6% so với mức nền), trong khi nhóm đối chứng vẫn tiếp tục bị ức chế [2]. Bên cạnh đó, mức độ suy giảm tính đa dạng của hệ vi sinh ở nhóm dùng sữa chua men vi sinh BB-12 diễn ra ít nghiêm trọng hơn và phục hồi nhanh hơn so với nhóm đối chứng [2].

Về mặt an toàn, một nghiên cứu pha I năm 2015 trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh uống kháng sinh 10 ngày trị nhiễm trùng hô hấp cho thấy: việc ăn 4 ounce (khoảng 113 gram) sữa chua bổ sung BB-12 mỗi ngày rất an toàn và dung nạp tốt [4]. Tỷ lệ các biến cố bất lợi không nghiêm trọng ở nhóm dùng BB-12 tương đương nhóm đối chứng, đồng thời nhóm này ghi nhận lượng B. lactis trong phân cao hơn khiêm tốn và có sự thay đổi biểu hiện một số gen liên quan đến điều hòa tế bào miễn dịch [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa chua trong đợt kháng sinh

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại sữa chua trên thị trường đều có tác dụng bảo vệ đường ruột ngang nhau khi uống kháng sinh. Thực tế, nhiều sản phẩm sữa chua thương mại không bổ sung các chủng vi sinh vật được nghiên cứu độc lập với liều lượng đầy đủ [3], [7]. Việc dùng các loại sữa chua thông thường này thường không mang lại hiệu quả y khoa rõ ràng [3], [7].

Một hiểu lầm khác là sữa chua có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hoặc chắc chắn "chữa khỏi" chứng tiêu chảy do thuốc. Khoa học chứng minh phản ứng của cơ thể với sữa chua phụ thuộc vào từng chủng vi khuẩn cụ thể, liều dùng và đối tượng người bệnh [6], [2]. Ở nhóm bệnh nhân nội trú cao tuổi mắc nhiều bệnh lý, sữa chua men vi sinh thậm chí không mang lại lợi ích làm giảm tỷ lệ tiêu chảy [6].

Ai nên thận trọng?

Dù sữa chua bổ sung vi sinh vật BB-12 được chứng minh an toàn ở người trưởng thành khỏe mạnh [4], các đối tượng đặc biệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị:

  • Bệnh nhân lớn tuổi đang nằm viện điều trị nhiều bệnh lý phức tạp: Nghiên cứu cho thấy men vi sinh dạng sữa chua không giúp cải thiện tỷ lệ tiêu chảy hay rút ngắn ngày nằm viện ở nhóm đối tượng này [6].
  • Người có nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng, suy giảm miễn dịch nặng: Cần được giám sát y khoa khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung vi sinh vật sống nào.
  • Những người dị ứng đạm sữa bò hoặc không dung nạp đường lactose nặng cần thận trọng khi lựa chọn sữa chua làm nguồn cung cấp men vi sinh.

Áp dụng thực tế như thế nào?

Để việc sử dụng sữa chua men vi sinh đạt hiệu quả hỗ trợ tốt nhất trong đợt dùng kháng sinh, người bệnh nên lưu ý:

  • Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên loại sữa chua có công bố rõ ràng các chủng lợi khuẩn đã qua nghiên cứu khoa học (như Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12) thay vì chỉ sử dụng sữa chua lên men thông thường [3], [2].
  • Thời điểm dùng: Các nhà nghiên cứu đang phân tích mốc thời gian dùng đồng thời hoặc cách 4 giờ sau khi uống kháng sinh [1]. Trong thực hành thông thường, nếu lo ngại kháng sinh tiêu diệt lợi khuẩn, người bệnh có thể chọn cách dùng sữa chua cách xa thời điểm uống thuốc (chẳng hạn 2 đến 4 giờ) [1].
  • Lượng dùng và thời gian: Trong các nghiên cứu can thiệp, lượng dùng thường là 4 ounce (khoảng 113 gram) [4], 150 ml [7] hoặc 200 ml mỗi ngày [6]. Nên bắt đầu bổ sung ngay trong đợt dùng kháng sinh và có thể kéo dài liên tục từ 10 đến 14 ngày hoặc duy trì thêm sau khi hết đợt thuốc để hỗ trợ hệ vi sinh ruột phục hồi chuyển hóa [2], [4].

Nhìn chung, sữa chua chứa men vi sinh là biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng an toàn giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của kháng sinh lên chức năng hệ vi sinh ruột ở người khỏe mạnh [2], [4]. Tuy nhiên, người bệnh không nên coi đây là phương thuốc chữa trị tuyệt đối, và cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để có phác đồ điều trị phù hợp nhất.