Ăn sung chữa sỏi thận: Đúng hay sai theo y học?

Thực hư chuyện quả sung làm tan sỏi

Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng quả sung để làm tiêu sỏi thận hay sỏi mật mà không cần can thiệp y tế. Không ít người bệnh vì ngại phẫu thuật hay lo lắng tác dụng phụ của thuốc đã tự ý mua sung tươi, sắc quả khô uống dài ngày với hy vọng sỏi tự biến mất.

Tuy nhiên, theo các bằng chứng y học hiện đại, việc khẳng định ăn sung có thể "đánh tan" hoàn toàn sỏi thận hay sỏi mật là nhận định hoàn toàn sai lệch. Cho đến nay, không có loại thuốc hay thực phẩm tự nhiên nào chứng minh được khả năng làm tan hoàn toàn khối sỏi thận đã hình thành ^[1].

Các dữ liệu nghiên cứu về chiết xuất từ các loài thuộc chi Ficus (chi Sung) hiện chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc trong ống nghiệm [1, 2]. Hơn nữa, các phần được thử nghiệm dược tính lại là vỏ thân cây hoặc các loài sung dại, không phải là quả sung ăn thông thường của người Việt [1, 2].

Sỏi thận hình thành như thế nào?

Để hiểu vì sao quả sung không thể làm tan sỏi, cần nhìn nhận dưới góc độ sinh hóa về cách thức sỏi xuất hiện trong hệ tiết niệu. Quá trình tạo sỏi là một chuỗi hiện tượng hóa lý phức tạp bao gồm các bước: quá bão hòa khoáng chất trong nước tiểu, tạo mầm tinh thể, tinh thể phát triển kích thước, kết tụ và cuối cùng là bị lưu giữ lại trong thận ^[2].

Dữ liệu dịch tễ học ghi nhận canxi oxalat là thành phần khoáng chất chiếm đa số trong hầu hết các ca mắc sỏi thận ^[2]. Khi các khoáng chất kết tinh thành khối cứng chắc dạng sỏi, cấu trúc mạng tinh thể của chúng rất bền vững [4, 7].

Việc ăn quả sung đơn thuần qua đường tiêu hóa không thể tạo ra nồng độ hoạt chất đủ mạnh hay cơ chế sinh hóa kỳ diệu nào tại đường tiết niệu để phá hủy cấu trúc sỏi đã tồn tại [2, 7]. Do đó, người bệnh không nên nhầm lẫn giữa việc hỗ trợ phòng ngừa và khả năng làm tiêu biến viên sỏi.

Khoa học thực tế nghiên cứu gì về chi Sung?

Hiện nay, các nhà khoa học đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp thảo dược mới để hỗ trợ kiểm soát bệnh lý sỏi [1, 2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế cho kết quả khác xa với lời đồn dân gian về quả sung.

Năm 2025, một nghiên cứu đã đánh giá tác dụng chống sỏi đường tiết niệu của dịch chiết cồn-nước từ vỏ cây sung Ficus racemosa L. trên chuột cống bị gây sỏi thực nghiệm bằng dung dịch ethylene glycol 0,75% trong 28 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy trong ống nghiệm, chiết xuất này hỗ trợ hòa tan tinh thể canxi oxalat và canxi phosphate ^[3]. Khi cho chuột uống liều 200 mg/kg và 400 mg/kg từ ngày 15 đến 28, chiết xuất vỏ cây sung đã giúp giảm canxi, axit uric và urê, đồng thời tăng đào thải creatinin và magie trong nước tiểu so với nhóm bệnh không điều trị ^[3]. Ngoài ra, chiết xuất này phục hồi nồng độ glutathione, catalase và giảm malondialdehyde ở thận, cho thấy khả năng giảm căng thẳng oxy hóa và bảo vệ tế bào thận khỏi tổn thương do tinh thể khoáng gây ra ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2022 khảo sát chiết xuất của loài Ficus tikoua Bur. trên chuột SD bị gây sỏi bằng ethylene glycol 0,5% trong 6 tuần ^[1]. Kết quả ghi nhận việc dùng dịch chiết này giúp phục hồi lượng nước tiểu và nồng độ phosphat vô cơ từ tuần thứ 6, đồng thời đưa tỷ lệ tế bào lympho, natri và clo trong máu về mức đối chứng bình thường ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận loài này chỉ có tiềm năng trong việc hỗ trợ điều trị giai đoạn khởi phát ban đầu của sỏi ^[1].

Như vậy, cả hai thử nghiệm nổi bật đều dùng vỏ cây hoặc loài Ficus dại khác trên mô hình chuột bị gây sỏi nhân tạo, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh quả sung giúp tan sỏi [1, 2].

Bệnh sỏi thận và những nguy cơ tiềm ẩn

Sỏi tiết niệu là căn bệnh phổ biến, chiếm tới 9% dân số nói chung và tỷ lệ mắc ước tính khoảng 1 trên 1.000 người trưởng thành mỗi năm ^[1]. Tại các nước công nghiệp, tỷ lệ mắc bệnh sỏi đường tiết niệu dao động từ 10% đến 12% ^[2].

Một đặc tính nguy hiểm của bệnh sỏi là tỷ lệ tái phát rất cao: khoảng 14% sau 1 năm, 35% sau 5 năm và lên tới 52% sau 10 năm ^[1]. Người có tiền sử sỏi thận nhìn chung có nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh thận giai đoạn cuối cao gấp đôi so với người bình thường ^[4].

Nguy cơ suy giảm chức năng thận này còn tăng cao hơn nữa ở phụ nữ, người thừa cân, người có sỏi san hô (struvite), sỏi axit uric hoặc người bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn nhiều lần [4, 8]. Việc tự ý áp dụng mẹo dân gian ăn quả sung thay vì điều trị chuyên khoa có thể khiến sỏi to dần, gây tắc nghẽn đường tiểu và tổn thương thận không thể đảo ngược [3, 8].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là cho rằng ăn quả sung muối, sung tươi hay uống nước sắc sung khô có thể "bào mòn" hay làm "tiêu biến hoàn toàn" sỏi thận và sỏi mật. Thực tế không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh quả sung làm tiêu tan được sỏi trong cơ thể sống ^[1].

Một khảo sát năm 2019 về nhận thức cộng đồng cho thấy kiến thức của người dân về các yếu tố nguy cơ sỏi tiết niệu còn rất thấp ^[5]. Điển hình, chỉ 72,5% nhận biết việc uống ít nước là nguy cơ, khoảng 20% biết béo phì hoặc tiền sử gia đình làm tăng sỏi, và chỉ 11% biết đái tháo đường có liên quan ^[5].

Nhiều người bệnh vẫn tìm đến các bài thuốc truyền miệng không được kiểm chứng vì tin rằng thảo dược luôn lành tính ^[2]. Việc chậm trễ đến bệnh viện để can thiệp đúng cách dễ dẫn đến tình trạng nhiễm trùng hoặc suy giảm độ lọc cầu thận nghiêm trọng [4, 7, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Đối với bệnh nhân có sỏi thận hoặc đang điều trị bệnh lý sỏi, việc dùng quả sung cần hết sức cân nhắc:

• Người có sỏi kích thước lớn, sỏi niệu quản gây ứ nước hoặc sỏi gây đau quặn: Nhóm này cần can thiệp y tế ngay lập tức, không được trì hoãn hay phụ thuộc vào quả sung để tránh suy thận cấp [3, 8].
• Người ghép thận bị sỏi: Sỏi ở thận ghép là tình trạng cấp tính đòi hỏi can thiệp ngoại khoa khẩn cấp bằng nội soi niệu quản (tỷ lệ can thiệp lên tới 95,3% cho sỏi niệu quản) để cứu quả thận, tuyệt đối không được tự ý chữa bằng thảo dược ^[6].
• Người suy giảm chức năng thận, mắc bệnh thận mạn: Bệnh nhân có sỏi axit uric hoặc struvite thường có độ lọc cầu thận suy giảm rõ rệt ^[7]. Việc ăn nhiều quả sung chưa được kiểm soát về dinh dưỡng và nồng độ khoáng có thể tăng thêm gánh nặng bài tiết cho thận.
• Phụ nữ mang thai, người có bệnh lý đường tiêu hóa: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi bổ sung sung vào khẩu phần ăn với số lượng lớn.

Áp dụng chế độ ăn uống khoa học cho người có sỏi

Thay vì đặt niềm tin vào khả năng trị bệnh thần kỳ của quả sung, người bệnh cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa kết hợp điều chỉnh lối sống ^[1]. Bạn vẫn có thể ăn quả sung chín hoặc sung muối như một món ăn thông thường với lượng vừa phải, nhưng không coi đó là thuốc chữa sỏi.

Để phòng ngừa hình thành và tái phát sỏi, giải pháp nền tảng là uống đủ nước mỗi ngày, bởi uống ít nước là nguy cơ hàng đầu được ghi nhận ^[5]. Người bệnh nên duy trì cân nặng hợp lý vì chỉ số khối cơ thể (BMI) cao và béo phì có liên quan trực tiếp đến tăng tỷ lệ tạo sỏi [6, 8].

Khi nghi ngờ mắc sỏi hoặc phát hiện qua khám sức khỏe định kỳ, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm thành phần sỏi và đánh giá chức năng thận [3, 4]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ chiết xuất thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào.