Ăn sung ngọt trị táo bón: Quả tươi hay sấy khô hiệu quả hơn?

Táo bón mạn tính: Nỗi ám ảnh thường nhật

Táo bón là vấn đề đường tiêu hóa phổ biến, gây ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 5% đến 20% dân số toàn cầu [1, 6]. Triệu chứng này đặc trưng bởi tình trạng đi tiêu khó khăn, phân cứng hoặc tần suất đại tiện dưới 3 lần mỗi tuần [4, 6]. Nhiều yếu tố lối sống như ít vận động, thiếu hụt calo, thay đổi cảm giác hậu môn trực tràng hoặc tác dụng phụ từ thuốc giảm đau, thuốc chống co giật và thuốc chống trầm cảm đều có thể gây ra tình trạng này [4, 6].

Khi gặp khó khăn trong đại tiện, người bệnh thường tìm đến các liệu pháp tự nhiên từ trái cây nhằm giảm bớt sự lệ thuộc vào thuốc nhuận tràng. Sung ngọt (Ficus carica) từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc trong y học cổ truyền nhờ đặc tính kích thích tiêu hóa tự nhiên [2, 4]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc: giữa quả sung tươi mọng nước và quả sung sấy khô cô đặc, dạng chế biến nào mang lại hiệu quả trị táo bón vượt trội hơn?

Sung tươi hay khô: Bằng chứng khoa học nói gì?

Xét theo các tài liệu y học và thử nghiệm khoa học hiện có, phần lớn các can thiệp lâm sàng kiểm tra chức năng nhuận tràng của sung ngọt đều sử dụng dạng bột nhão hoặc dịch chiết quả chế biến [1, 2]. Hiện tại, y văn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp nào để so sánh hiệu quả dứt điểm táo bón giữa sung tươi nguyên quả và sung sấy khô đóng gói.

Tuy nhiên, hàm lượng chất xơ dồi dào trong quả sung đạt khoảng 12,21 g trên mỗi 100 g sản phẩm ^[1]. Khi sấy khô, lượng nước mất đi khiến nồng độ chất xơ và các dưỡng chất cô đặc lại trên cùng một đơn vị khối lượng. Bù lại, sung tươi cung cấp lượng nước tự nhiên phong phú, yếu tố then chốt giúp làm mềm phân. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận chiết xuất sung giúp tăng tỷ lệ nước và khối lượng phân [2, 5]. Vì vậy, cả hai dạng đều phát huy tác dụng hỗ trợ nhuận tràng tốt, tùy thuộc vào khả năng bổ sung đủ nước đi kèm khi ăn.

Cơ chế hỗ trợ tiêu hóa của quả sung

Quả sung mang lại tác động tích cực đối với đường ruột thông qua sự kết hợp giữa chất xơ và mạng lưới hoạt chất sinh học thực vật phong phú [2, 4]. Chất xơ thúc đẩy quá trình đào thải chất cặn bã diễn ra nhanh chóng hơn qua lòng ruột ^[1]. Quá trình này giúp giảm đáng kể thời gian lưu giữ chất thải, hạn chế nguy cơ tổn thương niêm mạc đại tràng ^[1].

Bên cạnh đó, phân tích hóa thực vật trong dịch chiết nước quả sung đã định danh hàng loạt thành phần gồm carbohydrate, polysaccharide, các acid phenolic như gallic acid, chlorogenic acid, syringic acid, ellagic acid, cùng các flavonoid như rutin và catechin ^[2]. Các thành phần này không chỉ thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày và gia tăng tốc độ vận chuyển qua đường tiêu hóa, mà còn hỗ trợ kiểm soát tình trạng stress oxy hóa cùng các chất trung gian nội bào trong mô ruột ^[2].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2016 đã đánh giá hiệu quả của bột nhão sung ngọt (Ficus carica paste) trên 80 người Hàn Quốc bị táo bón chức năng ^[3]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm ngẫu nhiên: 40 người dùng bột sung ngọt và 40 người dùng giả dược trong vòng 8 tuần ^[3].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm dùng sung ngọt giảm đáng kể thời gian vận chuyển trong đại tràng (colon transit time), cải thiện rõ rệt dạng khuôn phân và giảm bớt tình trạng khó chịu vùng bụng so với nhóm đối chứng ^[3]. Các xét nghiệm máu và chỉ số lâm sàng kiểm tra độc tính trên các cơ quan vẫn duy trì trong giới hạn bình thường ^[3].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 tổng hợp 11 thử nghiệm lâm sàng về các loại trái cây can thiệp táo bón chức năng ^[4]. Phân tích từ ba nghiên cứu chất lượng cao ghi nhận quả kiwi mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng táo bón chức năng theo thang đo khuôn phân Bristol tốt hơn so với bột sung ngọt (MD = 0,39, khoảng tin cậy 95% từ 0,11 đến 0,66) ^[4]. Đồng thời, nghiên cứu phân tích gộp cũng khẳng định lượng trái cây nạp vào nói chung có thể làm tăng lượng lợi khuẩn Lactobacillus acidophilus và cải thiện sự đồng nhất của phân ^[4].

Dữ liệu từ các mô hình nghiên cứu động vật

Trước khi tiến hành trên người, tác dụng của quả sung đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật thực nghiệm với các nguyên nhân gây táo bón khác nhau. Nghiên cứu năm 2012 thử nghiệm bột nhão sung ngọt trên chuột cống trắng bị táo bón do tiêm thuốc loperamide (2 mg/kg, hai lần một ngày) ^[5]. Các nhóm chuột được dùng bột sung ở các liều 0, 1, 6 và 30 g/kg trong 4 tuần ^[5]. Kết quả cho thấy số lượng viên phân, trọng lượng phân và hàm lượng nước trong phân đều tăng lên rõ rệt, kèm theo sự gia tăng chiều dài vận chuyển đường ruột và độ dày niêm mạc đại tràng phụ thuộc theo liều dùng ^[5].

Năm 2018, một nghiên cứu khác khảo sát dịch chiết nước quả sung (FCAE) ở liều 150 và 300 mg/kg mỗi ngày trên chuột cống bị viêm loét đại tràng kết hợp táo bón ^[2]. Dịch chiết sung giúp đẩy nhanh quá trình làm rỗng dạ dày, gia tăng tỷ lệ vận chuyển tiêu hóa, đồng thời cải thiện tình trạng giữ nước của phân và giảm mức độ nghiêm trọng của táo bón ^[2].

Nghiên cứu thực hiện năm 2011 trên 15 con chó săn beagle bị táo bón do ăn chế độ giàu đạm và hạn chế vận động ^[6]. Chó được cho dùng bột nhão sung với liều 12 g/kg mỗi ngày bằng ống bơm dạ dày trong 3 tuần ^[6]. Kết quả đo bằng phương pháp đánh dấu cản quang qua X-quang cho thấy bột sung làm tăng trọng lượng phân và giảm thời gian vận chuyển chất thải qua từng đoạn đại tràng mà không gây thay đổi bất thường về cân nặng hay chỉ số máu ^[6].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng sung

Nhiều người lầm tưởng sung ngọt là loại "thần dược" có thể lập tức chữa khỏi dứt điểm mọi dạng táo bón ^[1]. Thực tế, táo bón có căn nguyên đa dạng, từ yếu tố tâm lý xã hội, thói quen lười vận động đến bệnh lý nền hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc tây [4, 6]. Quả sung chỉ đóng vai trò như một thực phẩm hỗ trợ chức năng nhằm cải thiện tính chất phân và gia tăng nhu động tiêu hóa [1, 5].

Một sai lầm khác là cho rằng ăn sung sấy khô càng nhiều thì ruột càng thông suốt. Sung khô chứa lượng chất xơ rất cao, lên đến 12,21 g/100 g ^[1]. Nếu nạp quá nhiều chất xơ đậm đặc mà cơ thể không được bổ sung đủ nước, khối phân có thể bị vón cục cứng hơn, dẫn đến phản tác dụng làm trầm trọng thêm tình trạng tắc nghẽn.

Thêm vào đó, dù chiết xuất từ lá và quả sung cho thấy khả năng ức chế sự gia tăng của các dòng tế bào ung thư biểu mô đại trực tràng HT-29 và HCT-116 trong ống nghiệm, đây hoàn toàn là các dữ liệu tế bào trong phòng thí nghiệm, không đồng nghĩa với việc ăn sung có thể thay thế phác đồ điều trị ung thư ^[7]. Dầu hạt sung cũng mới chỉ được thử nghiệm về tác dụng chống oxy hóa trong chấn thương thiếu máu cục bộ mạc treo ruột ở chuột cống, chưa có ứng dụng trực tiếp trên người ^[8].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù thử nghiệm lâm sàng 8 tuần cho thấy bột nhão sung ngọt không gây độc tính trên các cơ quan ở người trưởng thành khỏe mạnh, một số nhóm người vẫn cần lưu ý ^[3]. Các dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ mới đánh giá trên người trưởng thành bị táo bón chức năng ^[3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu riêng biệt khẳng định tính an toàn tuyệt đối và liều lượng chuyên biệt của sung cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ.

Những bệnh nhân mắc chứng viêm loét đại tràng nặng, tắc ruột cơ học hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng sung ngọt với số lượng lớn để trị táo bón. Người có tiền sử dị ứng với các loại cây họ Dâu tằm (Moraceae) cũng nên cẩn trọng khi tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm từ sung ^[1].

Hướng dẫn dùng sung an toàn và hiệu quả

Để hỗ trợ cải thiện chứng táo bón, người dùng có thể linh hoạt đưa quả sung vào khẩu phần ăn hàng ngày với lượng vừa phải.

• Với sung tươi: Chọn quả chín mềm, rửa sạch dưới vòi nước chảy. Có thể ăn trực tiếp cả vỏ hoặc cắt nhỏ trộn cùng sữa chua để bổ sung thêm lợi khuẩn đường ruột ^[4]. Sung tươi chứa lượng nước tự nhiên cao, giúp bổ sung dịch lỏng làm mềm chất thải tiêu hóa [2, 5].
• Với sung sấy khô: Do có mật độ chất xơ cao, bạn nên ngâm quả sung khô vào nước ấm khoảng vài giờ trước khi ăn để quả ngậm đủ nước và trở nên mềm mại.
• Nguyên tắc đi kèm: Bắt buộc phải uống đủ nước trong ngày khi tăng cường tiêu thụ chất xơ từ sung khô ^[1]. Không lạm dụng ăn quá mức trong một bữa nhằm tránh gây đầy hơi hoặc khó chịu đường tiêu hóa.

Quả sung là nguồn bổ sung chất xơ và hoạt chất tự nhiên hữu ích giúp thúc đẩy nhu động ruột và cải thiện độ đặc của phân [1, 2, 4]. Cả dạng tươi và dạng khô đều phát huy tác dụng tốt nếu được sử dụng điều độ và đúng cách. Việc duy trì chế độ ăn đa dạng kết hợp uống đủ nước và vận động thể lực thường xuyên vẫn là nền tảng vững chắc nhất để hệ tiêu hóa vận hành trơn tru mỗi ngày.