Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo dược tự nhiên hoặc rễ cây truyền thống như rễ gió vì tin rằng thảo mộc luôn lành tính, không có tác dụng phụ. Tuy nhiên, không ít loại cây cỏ tự nhiên lại chứa những độc tố mạnh, gây tổn hại nghiêm trọng đến cơ quan nội tạng mà người dùng không hề hay biết. Rễ gió cùng một số loài thực vật thuộc chi Aristolochia là ví dụ điển hình khi chứa axit aristolochic – một chất độc nguy hiểm đối với thận và có khả năng gây ung thư hàng đầu.

Axit aristolochic trong rễ gió có thực sự gây hại? Câu trả lời từ khoa học là có. Hợp chất này được xác định là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh thận mạn tính tiến triển, suy thận giai đoạn cuối và ung thư biểu mô đường tiết niệu [1]. Những tổn thương do độc chất này gây ra mang tính chất vĩnh viễn và không thể đảo ngược [1].

Cơ chế phá hủy ADN và tế bào của axit aristolochic

Axit aristolochic (AAs) là nhóm độc chất tự nhiên có trong các loài thực vật thuộc chi Aristolochia và Asarum [1]. Khi đi vào cơ thể, chất chuyển hóa của axit aristolochic có khả năng gắn kết trực tiếp vào các gốc adenine trên sợi ADN, tạo thành các phức hợp cộng gộp ADN (DNA adducts) [2]. Dạng cộng gộp aristolactam-ADN này được xem là dấu ấn sinh học đặc hiệu chứng minh cơ thể đã phơi nhiễm với độc chất [1], [3].

Sự xuất hiện của phức hợp cộng gộp dẫn đến sai sót nghiêm trọng trong quá trình sao chép di truyền. Cụ thể, axit aristolochic gây ra dạng đột biến đảo đoạn đặc trưng là biến đổi từ A:T thành T:A, thường ưu tiên xảy ra tại bộ ba mã hóa CTG [2], [1], [3]. Chuỗi biến đổi gen này làm xáo trộn tế bào biểu mô đường niệu, kích hoạt quá trình hình thành khối u ác tính [2], [3].

Bên cạnh tổn thương gen, axit aristolochic còn tác động đến quá trình điều hòa biểu hiện gen qua các microRNA. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy độc chất làm thay đổi biểu hiện của 29 microRNA, tác động trực tiếp lên các con đường tín hiệu điều hòa tăng sinh và tiến triển khối u như FGFR3 và Akt [4]. Ngoài ra, ở mức độ tế bào máu, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy khi tiếp xúc với nồng độ từ 75 microg/ml trở lên trong 48 giờ, độc chất kích hoạt dòng canxi ngoại bào và tăng sinh ceramide, kích thích quá trình tự chết của hồng cầu (eryptosis), giải thích cho tình trạng thiếu máu nặng ở người bị ngộ độc [5].

Các bằng chứng khoa học về độc tính thận và ung thư

Mối liên hệ giữa độc chất trong thảo dược với suy thận và ung thư đã được ghi nhận rộng rãi từ thập niên 1990 qua các đợt bùng phát bệnh thận do thảo dược giảm cân và bệnh thận lưu hành Balkan [1], [5].

Năm 2000, một nghiên cứu lâm sàng được công bố theo dõi 39 bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối do sử dụng thảo dược chứa loài Aristolochia fangchi [6]. Khi tiến hành phẫu thuật dự phòng cắt bỏ thận và niệu quản tự thân, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 18 ca mắc ung thư biểu mô đường niệu (chiếm tỷ lệ 46%), bao gồm 17 ca ở niệu quản, bể thận hoặc cả hai, cùng 1 ca u bàng quang dạng nhú [6]. 19 bệnh nhân khác có tình trạng loạn sản biểu mô niệu từ nhẹ đến vừa [6]. Toàn bộ mẫu mô phân tích đều chứa phức hợp cộng gộp ADN của axit aristolochic [6]. Nghiên cứu xác định tổng liều tích lũy thảo dược vượt quá 200 g là yếu tố nguy cơ làm tăng rõ rệt khả năng mắc ung thư [6].

Năm 2008, một báo cáo theo dõi kéo dài suốt 15 năm trên 38 phụ nữ được ghép thận vì suy thận giai đoạn cuối do axit aristolochic tiếp tục chỉ ra tác hại lâu dài của độc chất [7]. Ban đầu, 17 bệnh nhân (44,7%) được chẩn đoán ung thư biểu mô đường tiết niệu trên [7]. Trong thời gian theo dõi dài hạn, có 15 bệnh nhân (39,5%) phát hiện thêm ung thư biểu mô bàng quang trong khoảng thời gian từ 68 đến 169 tháng sau khi đã ngừng hoàn toàn phơi nhiễm thảo dược [7]. Trong nhóm có tiền sử ung thư đường niệu trên, tỷ lệ mắc ung thư bàng quang lên tới 71% (12/17 người), cao hơn hẳn so với mức 14% (3/21 người) ở nhóm không mắc trước đó [7].

Không chỉ người uống thảo dược trực tiếp, những người làm nghề tiếp xúc với dược liệu cũng đối mặt nguy cơ. Nghiên cứu bệnh chứng năm 2013 trên đoàn hệ 6.564 người làm nghề thuốc đông y, phân tích 24 ca ung thư và 140 người nhóm chứng, ghi nhận việc chế biến, bán hoặc bốc các thang thuốc chứa loài thảo dược này làm tăng nguy cơ mắc ung thư biểu mô đường niệu lên gấp 2,4 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 5,3) [8]. Nguy cơ này tồn tại độc lập, không phụ thuộc vào thói quen hút thuốc lá hay phơi nhiễm asen từ nước giếng khoan [8]. Độc tính gen của axit aristolochic cũng để lại dấu ấn đột biến A:T sang T:A trong một phân nhóm ung thư biểu mô tế bào gan, gợi ý đây là yếu tố nguy cơ mới cho bệnh lý ác tính ở gan [2].

Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng

Trong dân gian, các loại thảo mộc họ Phòng kỷ, rễ gió thường được đồn thổi về các công dụng giảm đau, chữa viêm khớp hay hỗ trợ giảm cân. Tuy nhiên, bằng chứng độc học hiện đại đã chứng minh độc tính của axit aristolochic hoàn toàn lấn át mọi tác dụng trị liệu thông thường [1]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thông qua Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã xếp các bài thuốc chứa axit aristolochic vào nhóm 1 – nhóm các chất chắc chắn gây ung thư cho con người [8].

Cần lưu ý rằng các dữ liệu lâm sàng hiện có phần lớn tập trung vào bệnh nhân suy thận mạn tiến triển, người ghép thận hoặc những người làm nghề bốc thuốc với liều lượng tích lũy cao [6], [7], [8]. Mức độ ảnh hưởng chính xác ở liều lượng cực thấp hoặc tác động trên toàn bộ các nhóm dân số khác nhau vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu thêm [2]. Tuy vậy, do tính chất tích lũy và gây đột biến không hồi phục của phức hợp ADN, không có ngưỡng phơi nhiễm nào được xem là an toàn tuyệt đối [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "cây cỏ tự nhiên hái trên rừng thì không có chất độc hóa học nên tuyệt đối an toàn". Thực tế, axit aristolochic là hóa chất tự nhiên do chính cây tổng hợp để tự vệ, nhưng lại có độc tính tế bào cực kỳ mạnh [1]. Quá trình đun nấu, sắc thuốc truyền thống không thể phá hủy hay làm mất đi độc tính của hợp chất này.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống vào thấy khỏe, không đau bụng tức là không độc". Axit aristolochic không gây ngộ độc cấp tính rầm rộ ngay lập tức mà âm thầm phá hủy tế bào kẽ của thận, gây xơ hóa dần dần [1], [6]. Tế bào ung thư biểu mô đường niệu có thể xuất hiện muộn từ 5 năm đến hơn 14 năm sau khi người bệnh đã dừng uống thảo dược [7]. Do đó, việc không có triệu chứng tức thì hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cơ thể an toàn.

Ngoài ra, sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật trong chế biến thương mại từng xảy ra, khi loài thảo dược độc tính Aristolochia fangchi bị dùng thay thế nhầm cho loài Stephania tetrandra trong viên uống thảo dược, dẫn đến hàng loạt ca suy thận nghiêm trọng [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều cần tránh xa các sản phẩm chứa axit aristolochic. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây đối mặt với rủi ro cao hơn:

  • Người có bệnh nền về thận: Những người bị viêm thận, suy giảm chức năng thận hoặc tiền sử bệnh thận mạn nếu tiếp xúc với thảo dược này sẽ nhanh chóng tiến triển thành suy thận giai đoạn cuối [1].
  • Bệnh nhân ghép thận hoặc đang chạy thận nhân tạo: Nhóm này có nguy cơ rất cao phát triển khối u ác tính đường tiết niệu trên và bàng quang nếu từng có tiền sử phơi nhiễm thảo dược [6], [7].
  • Người làm nghề bốc thuốc, chế biến đông dược: Công nhân, thầy thuốc thường xuyên tiếp xúc, nghiền, phân chia dược liệu họ Aristolochia có nguy cơ hấp thu độc chất qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc da, làm tăng nguy cơ ung thư [8].
  • Người tiêu dùng tại các khu vực châu Á và vùng Balkan: Đây là những nơi vẫn ghi nhận các ca tổn thương thận và ung thư do dùng bài thuốc gia truyền hoặc thực phẩm nhiễm tạp chất từ chi Aristolochia [1].

Cách phòng ngừa và áp dụng an toàn trong thực tế

Trước mối nguy hại nghiêm trọng, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cùng cơ quan quản lý y tế tại nhiều quốc gia đã cấm hoặc kiểm soát nghiêm ngặt việc bán và sử dụng các sản phẩm chứa axit aristolochic [1].

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc:

  • Tuyệt đối không tự ý tìm mua, đào rễ hoặc sử dụng các loại cây rễ gió, mộc thông, phòng kỷ trôi nổi không rõ nguồn gốc thực vật chính xác.
  • Khi sử dụng thuốc y học cổ truyền, chỉ bốc thuốc tại các cơ sở khám chữa bệnh được cấp phép, có nguồn gốc dược liệu rõ ràng, đã được cơ quan chức năng kiểm nghiệm không chứa độc tố aristolochic.
  • Người từng có tiền sử sử dụng các sản phẩm thảo dược giảm cân không rõ nguồn gốc hoặc thuốc nam, thuốc bắc kéo dài cần chủ động đến bệnh viện kiểm tra chức năng thận và tầm soát tế bào biểu mô đường niệu định kỳ [6], [7].
  • Lao động trong ngành dược liệu cần trang bị đầy đủ bảo hộ lao động khi tiếp xúc, xay nghiền các loại thảo mộc [8].

Axit aristolochic là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo dược tự nhiên vẫn có thể chứa chất độc nguy hiểm chết người. Việc nâng cao cảnh giác, từ bỏ thói quen dùng thảo mộc bừa bãi và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là cách tốt nhất để bảo vệ chức năng thận và phòng ngừa ung thư đường tiết niệu.