Bối cảnh và mối lo ngại từ thảo dược truyền thống

Nhiều người có thói quen sử dụng các vị thuốc nam hoặc đông y truyền thống vì cho rằng thảo mộc luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Thanh mộc hương cùng các dược liệu thuộc chi Mộc hương nam (Aristolochia) đã từng được lưu truyền qua nhiều năm trong dân gian nhằm chữa trị các chứng bệnh thông thường [1], [2].

Tuy nhiên, giới khoa học ngày nay đã phát hiện ra góc khuất nguy hiểm từ các loại thảo dược này. Nhiều người dùng đặt câu hỏi liệu độc tính của thanh mộc hương đối với thận và nguy cơ ung thư có thực sự nghiêm trọng như các cảnh báo quốc tế hay không.

Câu trả lời được khẳng định rõ ràng qua y học thực chứng: Các loài thực vật thuộc chi Aristolochia chứa axit aristolochic, một chất độc thận cực mạnh gây xơ hóa mô kẽ thận tiến triển và làm tăng cao nguy cơ mắc ung thư đường tiết niệu [3], [4].

Độc tính thận và ung thư: Cơ chế hủy hoại tế bào của axit aristolochic

Axit aristolochic (viết tắt là AA) xâm nhập vào cơ thể và gây ra một bệnh lý đặc hiệu gọi là "bệnh thận do axit aristolochic" (AAN), từng được biết đến với tên gọi bệnh thận do thảo dược Trung Hoa [3], [4]. Bệnh lý này được đặc trưng bởi tình trạng viêm thận mô kẽ xơ hóa tiến triển nhanh chóng, dẫn tới suy thận giai đoạn cuối và ung thư biểu mô đường niệu [4]. Từ năm 2002, hợp chất này đã bị xếp vào nhóm chất gây ung thư loại I ở người [4].

Nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy axit aristolochic tác động trực tiếp và gắn kết vào các enzyme chủ chốt tham gia chu trình hô hấp tế bào và ty thể như IDH2, MDH2, PKM, LDH, FASN, HK2 cùng ATP synthase [4]. Sự gắn kết này làm gián đoạn quá trình tổng hợp chuyển hóa năng lượng, phá hủy cân bằng nội môi của ty thể và kích hoạt enzyme caspase-3 thúc đẩy tế bào biểu mô thận chết theo chương trình (apoptosis) [5], [4].

Không chỉ vậy, các biến đổi sinh hóa trong cơ thể cũng có thể thúc đẩy độc tính. Axit aristolochic I (AA-I) có thể phản ứng với cysteine hoặc glutathione trong dung dịch nước ở độ pH 7,0 và nhiệt độ 37 độ C để tạo thành axit aristolic [6]. Quá trình này được suy đoán có thể diễn ra ngay trong hệ sinh học và góp phần gây tổn thương thận nghiêm trọng [6]. Độc tính tế bào của hoạt chất này cũng phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc hóa học, trong đó nhóm nitro và methoxy giữ vai trò quyết định mức độ hủy hoại tế bào [5].

Bằng chứng khoa học về độc tính của chi Aristolochia

Hiểm họa từ nhóm thảo dược này bắt đầu thu hút sự chú ý của giới y khoa toàn cầu từ đầu những năm 1990, khi một liệu trình giảm cân sử dụng vị thuốc Quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi) tại một phòng khám ở Bỉ khiến hàng loạt bệnh nhân bị suy thận cấp tính [1].

Các phân tích phân tử quy mô lớn đã liên tục chứng minh sự phân bố rộng khắp của độc chất này. Một phân tích chuyển hóa năm 2016 trên 43 loài Aristolochia dùng làm thuốc đã kiểm tra độc tính tế bào và độc tính di truyền của 28 dịch chiết trên tế bào thận người (HK-2) [3]. Kết quả chỉ ra rằng bên cạnh dạng phổ biến là axit aristolochic I và II, các chất đồng đẳng như aristolactam BI, AA D và AA IIIa cũng liên quan mật thiết đến độc tính di truyền và tổn thương thận [3]. Điều này cho thấy tính độc không chỉ nằm ở một hoạt chất đơn lẻ mà trải rộng trên toàn bộ các hợp chất đồng đẳng trong cây [3].

Một nghiên cứu điện toán công bố năm 2021 tiếp tục ghi nhận không gian hóa học gồm 238 chất đồng đẳng của axit aristolochic phân bố tự nhiên trong 175 loài sinh vật, bao gồm 44 vị thuốc y học cổ truyền [1]. Dữ liệu cho thấy các axit này còn liên quan đến nhiều loại khối u ác tính khác nhau, bao gồm cả ung thư biểu mô tế bào gan [1].

Trước thực trạng nhiều chế phẩm thảo dược lưu hành trôi nổi, một khảo sát năm 2003 tại Thụy Sĩ đã xét nghiệm 42 sản phẩm bổ sung, trà thảo mộc và thuốc giảm cân đông y [7]. Kết quả bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng và HPLC/UV-DAD/MS phát hiện 4 chế phẩm chứa axit aristolochic I và 2 chế phẩm nghi ngờ chứa dẫn xuất, buộc cơ quan chức năng phải thu hồi khẩn cấp khỏi thị trường [7].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2013 dùng chuột BALB/c để đối chiếu độc tính giữa AA chuẩn, dược liệu Mã đậu linh (Aristolochia) và bài thuốc phức hợp Bổ phế a giao thang [2]. Chuột dùng AA chuẩn ở mức 5 hoặc 7,5 mg/kg thể trọng/ngày trong 10 ngày, trong khi nhóm dùng Mã đậu linh và bài thuốc phối ngũ dùng liều tương đương 0,5 mg AA/kg thể trọng/ngày trong 21 ngày [2]. Đánh giá mô bệnh học và chất chuyển hóa nước tiểu bằng quang phổ 1H NMR khẳng định tổn thương ống lượn gần xuất hiện ở tất cả các nhóm, cho thấy độc tính thận diễn ra trực tiếp và rõ ràng [2].

Bên cạnh tổn thương thận, nghiên cứu trên chuột cống năm 2016 khi cho uống axit aristolochic I ở các mức liều 30, 60 và 90 mg/kg/ngày trong 12 ngày liên tục cho thấy hoạt chất này còn gây sụt cân, tổn thương loét và tăng sinh tế bào biểu mô tiền dạ dày phụ thuộc theo liều lượng trước khi xuất hiện hoại tử tế bào thận [8].

Hiểu lầm thường gặp: Phối ngũ đông y có triệt tiêu được độc tính?

Trong y học cổ truyền phương Đông tồn tại quan điểm "Quân - Thần - Tá - Sứ", cho rằng việc kết hợp nhiều vị thuốc trong một bài thuốc phức hợp có thể giúp điều hòa và làm giảm hoặc tiêu trừ độc tính của vị thuốc chính [2]. Do đó, nhiều người tin rằng thanh mộc hương khi sắc cùng các vị thuốc khác thì sẽ trở nên an toàn.

Tuy nhiên, nghiên cứu khoa học thực nghiệm đã bác bỏ hoàn toàn quan niệm này. Thử nghiệm trên bài thuốc Bổ phế a giao thang (chứa thảo dược chi Aristolochia) đã chứng minh việc kết hợp các vị thuốc khác theo quy tắc phối ngũ không hề làm suy giảm độc tính trên thận do axit aristolochic gây ra [2]. Cả mô bệnh học lẫn hồ sơ chuyển hóa đều ghi nhận tổn thương tế bào ống thận diễn tiến tương đương với khi dùng dược liệu đơn lẻ [2].

Không có mức liều nào được chứng minh là an toàn tuyệt đối đối với các loài thuộc chi Aristolochia [3], [4]. Thậm chí, việc sử dụng kéo dài liều thấp cũng có thể dẫn đến suy thận mãn tính mà không có triệu chứng báo trước rõ ràng [2].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Do độc tính thận và khả năng gây ung thư thuộc nhóm I đã được xác lập, tất cả mọi người đều phải cảnh giác với các sản phẩm chứa thanh mộc hương [1], [4]. Đặc biệt, những người sau đây tuyệt đối không được tiếp xúc:

  • Người có tiền sử bệnh thận, suy giảm chức năng lọc máu hoặc có bệnh lý đường tiết niệu [3], [4].
  • Người cao tuổi, người mắc bệnh gan hoặc có hệ thống chuyển hóa suy yếu [1].
  • Người đang tìm kiếm các biện pháp giảm cân cấp tốc bằng trà thảo dược hoặc thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc [1], [7].
  • Nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dù các dữ liệu trích dẫn chủ yếu tập trung trên mô hình tế bào, chuột và người trưởng thành mắc bệnh lý thận [3], [4], [2], [8], việc sử dụng một chất gây biến đổi gen và ung thư nhóm I là hoàn toàn cấm kỵ [4].

Khuyến cáo áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Để bảo vệ bản thân và gia đình trước nguy cơ ngộ độc axit aristolochic tiềm ẩn, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Kiểm tra kỹ danh mục thành phần: Tuyệt đối không sử dụng các phương thuốc dân gian truyền miệng chứa thanh mộc hương, mã đậu linh hay quảng phòng kỷ khi chưa có sự kiểm soát từ cơ quan quản lý y tế [1], [7], [2].
  • Thận trọng với các sản phẩm gắn mác tự nhiên: Không tự ý mua và dùng các loại trà thảo dược, bột thảo mộc giảm cân hay thực phẩm chức năng xách tay trôi nổi mà không có chứng nhận phân tích hóa nghiệm loại trừ axit aristolochic [7].
  • Đi khám chuyên khoa: Khi nghi ngờ bản thân đã vô tình sử dụng các dược liệu thuộc chi Aristolochia, cần chủ động đến các cơ sở y tế để xét nghiệm chức năng thận (nước tiểu, creatinin máu) và tầm soát đường tiết niệu nhằm phát hiện sớm các tổn thương tiềm ẩn [4], [2]. Báo rõ cho bác sĩ về các loại thảo dược đã từng uống.

Thanh mộc hương nói riêng và các loài thực vật thuộc chi Aristolochia nói chung mang độc tính thận vô cùng nguy hiểm và có khả năng gây ung thư đường tiết niệu không thể xem nhẹ. Mọi quan niệm dân gian cho rằng thảo dược luôn lành tính hoặc phối ngũ có thể giải trừ độc tố của loài cây này đều đi ngược lại các bằng chứng khoa học hiện đại. Để bảo tồn chức năng thận và ngăn ngừa rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, người tiêu dùng cần chủ động tránh xa các loại thảo dược chứa axit aristolochic và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc cổ truyền nào.