Khởi tử, hay còn gọi là kỷ tử (tên khoa học phổ biến là Lycium barbarum), từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong các món canh hầm, chè dưỡng nhan hay trà thảo mộc của gia đình Việt. Nhiều phụ nữ mang thai thường băn khoăn liệu loại quả màu đỏ này có an toàn cho thai kỳ hay không, đặc biệt trước những lời đồn đoán về nguy cơ gây co bóp tử cung do một số hoạt chất tự nhiên.

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh khởi tử gây co thắt tử cung hay sảy thai ở phụ nữ mang thai, nhưng bằng chứng về độ an toàn tuyệt đối cho bà bầu cũng chưa được thiết lập đầy đủ. Vì khởi tử chứa hoạt chất betaine tự nhiên cùng nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, thai phụ cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Khởi tử chứa những chất gì?

Khởi tử là quả mọng hình bầu dục, khi chín có màu đỏ cam hoặc đỏ sẫm, vị ngọt hơi đắng, đã được sử dụng hơn 2.000 năm trong y học cổ truyền phương Đông [1]. Về mặt hóa thực vật, các phân tích cho thấy loại quả này chứa nhiều nhóm chất đa dạng gồm polysaccharide (Lycium barbarum polysaccharides - LBP), carotenoid (zeaxanthin, beta-carotene), flavonoid, phenolic, daucosterol, scopoletin, beta-sitosterol, acid p-coumaric, glucose và các vitamin nhóm B, C [2], [1].

Bên cạnh các chất chống oxy hóa, một thành phần quan trọng luôn hiện diện trong quả khởi tử là betaine [3], [2]. Đây là một alkaloid tự nhiên tan trong nước, phân bố rộng rãi trong động vật, thực vật bậc cao và vi sinh vật [3]. Betaine cũng được xem là một acid amin tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong quá trình chuyển hóa nội sinh [4].

Chính sự hiện diện của betaine trong quả khởi tử là nguồn cơn của nhiều cuộc thảo luận về tính an toàn của vị thuốc này đối với thai kỳ.

Hàm lượng betaine trong quả khởi tử thực tế là bao nhiêu?

Hàm lượng betaine trong khởi tử thay đổi tùy thuộc vào loài và vùng địa lý nơi cây phát triển. Nghiên cứu định lượng betaine bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) công bố năm 2014 ghi nhận hàm lượng betaine ở loài Lycium barbarum đạt mức 0,64 ± 0,15% (khảo sát trên 6 mẫu), cao hơn đáng kể so với loài Lycium chinense đạt mức 0,55 ± 0,1% (khảo sát trên 12 mẫu) [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2013 phân tích định lượng betaine trên 92 mẫu khởi tử thu thập từ Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản bằng phương pháp HILIC-ELSD [5]. Kết quả cho thấy mẫu L. chinense xuất xứ Trung Quốc đạt tỷ lệ betaine 0,74%, cao hơn mẫu cùng loài từ Hàn Quốc (0,67%) [5]. Đối với loài L. barbarum, mẫu từ Nhật Bản ghi nhận hàm lượng betaine 0,82%, trong khi mẫu từ Trung Quốc đạt 0,58% [5].

Quá trình tích lũy betaine trong quả khởi tử được kiểm soát bởi hệ enzyme chuyển hóa nội tại như NMT, CMO và BADH qua 5 giai đoạn phát triển từ quả non đến khi chín [3]. Nhìn chung, tỷ lệ betaine tự nhiên trong khởi tử khô chỉ dao động quanh mức dưới 1% trọng lượng [4], [5].

Betaine có tác dụng sinh học gì và có kích thích co bóp tử cung không?

Trong y học thực nghiệm, betaine được biết đến với nhiều lợi ích sức khỏe rõ rệt. Hợp chất này có tác dụng bảo vệ tế bào gan, bảo vệ thần kinh và chống oxy hóa mạnh [3]. Betaine cũng đóng vai trò hỗ trợ giảm nồng độ homocysteine trong máu – một sản phẩm phụ gây độc sinh ra từ quá trình chuyển hóa acid amin [4].

Đối với hệ thống sinh sản, một nghiên cứu năm 2019 khảo sát tác động của betaine trên chuột đực mắc đái tháo đường do tiêm streptozotocin [6]. Nghiên cứu cho chuột uống betaine ở các mức liều 200, 400 và 800 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 8 tuần [6]. Kết quả ghi nhận betaine giúp cải thiện đáng kể cấu trúc tinh hoàn, tăng trọng lượng cơ quan sinh sản, giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS), hạ nồng độ malondialdehyde (MDA) và tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD, CAT, GSH [6]. Betaine cũng phục hồi hàng rào máu - tinh hoàn thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu p38 MAPK [6].

Về câu hỏi kích thích co bóp tử cung: Trong y văn dân gian và một số tài liệu độc chất học cũ, betaine từng bị nghi ngờ có khả năng gây ảnh hưởng đến trương lực cơ trơn. Tuy nhiên, trong toàn bộ các dữ liệu nghiên cứu khoa học thực nghiệm hiện có, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận quả khởi tử kích thích trực tiếp sự co bóp tử cung ở phụ nữ mang thai. Mối lo ngại này chủ yếu xuất phát từ suy diễn lý thuyết khi sử dụng betaine tinh khiết ở liều lượng cực cao, vượt xa mức dung nạp từ thực phẩm tự nhiên thông thường.

Bằng chứng khoa học về khởi tử trên người nói gì?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá độ an toàn hay nguy cơ sảy thai của quả khởi tử. Các nghiên cứu hiện đại trên người chủ yếu tập trung vào chiết xuất polysaccharide của khởi tử đối với sức khỏe sinh sản nam giới hoặc chống lão hóa nói chung.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2025 được thực hiện tại Bệnh viện Afzalipoor (Kerman) trên 80 bệnh nhân nam bị giãn tĩnh mạch thừng tinh [7]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp (40 người) uống 400 mg chiết xuất Lycium barbarum mỗi ngày trong 2 tháng, và nhóm đối chứng (40 người) dùng giả dược [7]. Kết quả đánh giá lại sau 90 ngày cho thấy nhóm dùng chiết xuất khởi tử có sự gia tăng đáng kể hoạt tính enzym chống oxy hóa (Superoxide dismutase, Glutathione peroxidase), giảm rõ rệt nồng độ MDA trong máu, cải thiện nồng độ testosterone, số lượng, khả năng vận động và hình thái tinh trùng so với nhóm chứng (P < 0,05) [7].

Nghiên cứu trên khẳng định hoạt tính chống oxy hóa vượt trội của các thành phần trong khởi tử, nhưng đối tượng thử nghiệm hoàn toàn là nam giới trưởng thành [7]. Vì vậy, kết quả này không thể dùng để ngoại suy hoặc đại diện cho phản ứng sinh lý của phụ nữ trong thai kỳ.

Những hiểu lầm thường gặp về khởi tử trong thai kỳ

Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên thì mặc định an toàn cho tất cả mọi người, kể cả thai phụ. Đây là quan điểm thiếu an toàn. Quả khởi tử chứa hàng chục hợp chất có hoạt tính sinh học cao như alkaloid, polysaccharide và polyphenol [8], [1]. Một hợp chất có lợi cho người bình thường vẫn có thể gây tương tác bất lợi hoặc ảnh hưởng khó lường trên cơ thể nhạy cảm của người mang thai.

Ngược lại, một số mẹ bầu quá hoang mang khi lỡ ăn vài quả khởi tử trong bát canh hầm, lo sợ sảy thai ngay lập tức. Cần hiểu rằng hàm lượng betaine tự nhiên trong một vài quả khởi tử là rất nhỏ, khó có thể tạo ra tác động dược lý nguy hiểm tức thì [4], [5]. Nỗi sợ khởi tử gây co thắt tử cung phần lớn chưa có bằng chứng xác đáng, nhưng sự cẩn trọng là luôn luôn cần thiết.

Ai nên thận trọng khi dùng khởi tử?

Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu: Đây là giai đoạn nhạy cảm nhất của thai kỳ, khi phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan trọng yếu. Bất kỳ tác động thảo dược nào chưa được chứng minh an toàn lâm sàng đều nên hạn chế tối đa.
  • Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc tử cung nhạy cảm: Nhóm này không nên tự ý dùng khởi tử như một vị thuốc bổ hay uống trà khởi tử đậm đặc.
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị đái tháo đường: Các hoạt chất trong khởi tử có tác dụng hạ đường huyết và điều hòa miễn dịch, có thể gây tương tác với thuốc điều trị nền [8].
  • Người có cơ địa dị ứng: Cần kiểm tra phản ứng của cơ thể vì khởi tử là thành viên thuộc họ Cà (Solanaceae) [1].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe của cả mẹ và bé, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý dùng như vị thuốc bồi bổ: Không uống trà khởi tử hằng ngày, không sắc uống đậm đặc và tuyệt đối không dùng các chế phẩm chiết xuất cô đặc, viên nang hay rượu khởi tử trong thai kỳ [8], [1].
  • Ăn với lượng gia vị vừa phải: Nếu thỉnh thoảng dùng một lượng nhỏ khởi tử (vài hạt điểm xuyết trong bát chè sen hoặc bát canh gà hầm gia đình), mẹ bầu không cần quá lo lắng vì lượng hoạt chất đưa vào cơ thể ở mức này là không đáng kể [4].
  • Nguồn gốc rõ ràng: Chọn mua khởi tử sạch, không bị mốc, không chứa hóa chất bảo quản hay nhuộm màu lưu huỳnh độc hại.
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ: Luôn trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng phụ trách trước khi thêm bất kỳ loại thảo dược nào vào thực đơn thường xuyên.

Tóm lại, khởi tử là loại quả giàu dưỡng chất và chất chống oxy hóa đã được y học cổ truyền lẫn hiện đại ghi nhận. Mối lo ngại về việc betaine trong khởi tử kích thích co bóp tử cung hiện chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người. Dù vậy, thai kỳ là giai đoạn đặc biệt, sự thận trọng, dùng lượng nhỏ có chừng mực và lắng nghe hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa luôn là lựa chọn thông thái nhất cho mẹ bầu.