Nhiều quý ông truyền tai nhau việc dùng khởi tử (còn gọi là câu kỷ tử hay goji berry) ngâm rượu, nấu trà để tăng bản lĩnh phòng the và bồi bổ khả năng sinh sản. Vị thuốc màu đỏ nhỏ bé này từ lâu đã được xem như "thần dược" tự nhiên cứu cánh cho phong độ phái mạnh. Tuy nhiên, trước các vấn đề nhạy cảm như vô sinh hiếm muộn, chất lượng tinh trùng suy giảm hay thiếu hụt nội tiết tố, liệu khởi tử có thực sự đem lại tác dụng kỳ diệu như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy khởi tử chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ cải thiện các chỉ số sinh sản nam [1], [2]. Dẫu vậy, phần lớn các kết luận ấn tượng mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu trên tế bào và mô hình động vật thí nghiệm, trong khi dữ liệu lâm sàng quy mô trên người vẫn còn rất hạn chế [2], [3].
Khởi tử tác động thế nào đến cơ quan sinh sản nam?
Các nghiên cứu tập trung vào polysaccharide chiết xuất từ khởi tử (LBP) và glycopeptide (LbGp) – những hợp chất sinh học có hoạt tính nổi bật [1], [4]. Các hoạt chất này đóng vai trò như một chất chống oxy hóa mạnh mẽ giúp vô hiệu hóa các gốc tự do gây hại cho tế bào tinh hoàn [2], [4]. Nhờ đó, tế bào kẽ (Leydig) – nơi sản xuất hormone sinh dục nam chủ yếu – được bảo vệ trước các tác nhân gây độc và quá trình stress oxy hóa [1], [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng glycopeptide từ khởi tử kích thích tổng hợp adenosine triphosphate (ATP) và thúc đẩy tế bào phân chia thông qua việc tăng cường chuyển hóa glucose [1]. Về mặt phân tử, hợp chất này ức chế con đường truyền tín hiệu TGF-beta và kích hoạt biểu hiện của hàng loạt gene quan trọng tham gia vào quá trình sản xuất steroid như Cyp11a1, Hsd3b1, Hsd17b3, Star và Sf-1, từ đó trực tiếp thúc đẩy tổng hợp testosterone [1]. Ngoài ra, chiết xuất polysaccharide từ khởi tử còn làm giảm hiện tượng stress lưới nội chất, ngăn ngừa cái chết tế bào kẽ được lập trình (apoptosis) [6], [5].
Bằng chứng lâm sàng hiếm hoi trên nam giới mắc bệnh lý
Phần lớn các ứng dụng của khởi tử mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng năm 2025 đã có một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi được công bố [2]. Nghiên cứu này được tiến hành vào năm 2022 tại Bệnh viện Afzalipoor (Kerman) nhằm đánh giá tác động của polysaccharide từ khởi tử lên 80 bệnh nhân nam bị giãn tĩnh mạch thừng tinh – nguyên nhân phổ biến gây vô sinh [2].
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 40 bệnh nhân được uống 400 mg chiết xuất khởi tử mỗi ngày trong 2 tháng, và 40 người ở nhóm đối chứng dùng giả dược [2]. Mẫu máu và tinh dịch được thu thập trước điều trị và kiểm tra lại sau 90 ngày [2]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng khởi tử có sự gia tăng đáng kể hoạt tính các enzyme chống oxy hóa (Superoxide dismutase - SOD, Glutathione peroxidase - GPx) và giảm mạnh nồng độ malondialdehyde (MDA) trong máu, chứng minh khả năng dập tắt stress oxy hóa [2].
Đặc biệt, nồng độ testosterone cũng như mật độ, độ di động và hình thái tinh trùng đều có sự cải thiện rõ rệt so với nhóm chứng (p < 0.05), dù thể tích tinh dịch chỉ tăng nhẹ [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ giới hạn trên 80 bệnh nhân giãn tĩnh mạch thừng tinh tại một trung tâm, do đó cần thêm các thử nghiệm mẫu lớn để có thể áp dụng rộng rãi ra cộng đồng [2].
Bức tranh phong phú từ các nghiên cứu trên động vật
Trái ngược với sự khan hiếm nghiên cứu trên người, tác dụng của khởi tử được ghi nhận rất nhiều trong phòng thí nghiệm động vật. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột đực bị tổn thương cơ quan sinh sản do nhiễm xạ gamma 60Co bán mạn tính cho thấy polysaccharide từ khởi tử (LBP) giúp phục hồi nồng độ testosterone huyết thanh sau 1, 7 và 14 ngày [4]. LBP cũng nâng cao lượng và khả năng vận động của tinh trùng, rút ngắn thời gian cương, tăng số lần giao phối, phục hồi cân bằng oxy hóa và sửa chữa tổn thương ADN tinh hoàn [4].
Năm 2020, một nghiên cứu khác đánh giá chuột đực bị béo phì do ăn nhiều chất béo [6]. LBP được bổ sung trong 35 ngày đã giúp giảm đường huyết, giảm kháng insulin, tăng độ nhạy insulin và nâng cao nồng độ testosterone trong máu [6]. Đồng thời, tổn thương bệnh lý ở mô tinh hoàn cũng như hiện tượng stress lưới nội chất (thông qua hạ biểu hiện p-eIF2alpha, GRP78, CHOP) đều được thuyên giảm [6].
Tác động kích thích trục nội tiết cũng được làm rõ trong nghiên cứu năm 2017 trên chuột đực mắc đái tháo đường tuýp 1 do hóa chất streptozotocin gây ra [7]. Khi cho chuột uống LBP với các liều 10, 20 hoặc 40 mg/kg liên tục 62 ngày, các chỉ số tinh trùng, trọng lượng cơ quan sinh sản và cấu trúc mô tinh hoàn đều phục hồi [7]. Đáng chú ý, nồng độ testosterone, hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone hoàng thể (LH) trong máu đều tăng, kéo theo sự cải thiện hành vi tình dục và mức độ thụ thai [7].
Một số tài liệu tổng quan ghi nhận khởi tử bảo vệ cơ quan sinh sản của chuột cống tiếp xúc với nhiệt độ cao (43 độ C trong 24 giờ), ngăn chặn tổn thương ADN trên tế bào tinh hoàn chuột nhắt khi tiếp xúc hydro peroxide, đồng thời cải thiện chất lượng tinh dịch ở lợn đực và tinh trùng sau rã đông ở dê [8], [3].
Hiểu đúng về tiềm năng và giới hạn thực tế
Từ các dữ liệu hiện có, không thể phủ nhận khởi tử sở hữu tiềm năng lớn trong việc bảo vệ tế bào sinh tinh, giảm quá trình peroxy hóa lipid và kích thích tổng hợp hormone nội sinh [1], [2], [6]. Khả năng cải thiện nồng độ testosterone và thông số tinh dịch đã được chứng minh nhất quán qua nhiều mô hình từ tế bào, chuột cống, chuột nhắt đến một nhóm nhỏ bệnh nhân giãn tĩnh mạch thừng tinh [1], [2], [7].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là sự chênh lệch lớn giữa thử nghiệm động vật và người thực tế. Đa số các thử nghiệm trên chuột sử dụng dịch chiết tinh khiết với nồng độ chuẩn hóa, tiêm hoặc cho uống theo phác đồ kiểm soát chặt chẽ [6], [7]. Bằng chứng lâm sàng ở nam giới hiện chỉ giới hạn ở một thử nghiệm đơn lẻ gồm 80 người mắc giãn tĩnh mạch thừng tinh dùng 400 mg chiết xuất [2]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô trên nam giới khỏe mạnh, nam giới hiếm muộn do nguyên nhân khác, hay người cao tuổi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng khởi tử
Sai lầm phổ biến nhất của các quý ông là xem khởi tử như một loại "viagra tự nhiên" có tác dụng tức thì sau khi ăn hoặc uống vài ngụm rượu ngâm. Khoa học cho thấy tác động của khởi tử lên trục nội tiết và chất lượng tinh trùng diễn ra chậm rãi thông qua cơ chế chống oxy hóa và chuyển hóa tế bào, cần tối thiểu vài tuần đến vài tháng [2], [7]. Khởi tử không tạo ra hiệu ứng cương dương tức thời như các thuốc ức chế men PDE5.
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn càng nhiều hạt khởi tử khô thì tinh trùng càng khỏe và testosterone càng cao. Các nghiên cứu thường dùng dịch chiết polysaccharide hoặc glycopeptide được tinh chế, loại bỏ tạp chất và lipid [1], [8]. Việc ăn ồ ạt hạt khô không đồng nghĩa cơ thể hấp thu trọn vẹn hoạt chất tương đương nồng độ trong phòng thí nghiệm, chưa kể việc nạp quá nhiều calo hoặc đường từ quả sấy khô. Khởi tử hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị vô sinh chuyên khoa của bác sĩ.
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng khởi tử?
Mặc dù là thảo mộc thiên nhiên tương đối lành tính, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng khởi tử với số lượng nhiều. Nam giới đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên dạng chiết xuất.
Những người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc thực vật họ Cà (Solanaceae) cần lưu ý biểu hiện phản ứng bất lợi [8]. Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hay các loại thuốc ảnh hưởng chuyển hóa gan cũng nên thận trọng do khởi tử có tác động điều hòa đường huyết và enzym tế bào [1], [6]. Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ.
Cách dùng hợp lý trong đời sống hàng ngày
Nếu muốn bổ sung khởi tử vào chế độ dinh dưỡng nhằm hỗ trợ sức khỏe sinh sản, nam giới nên dùng ở lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ ăn uống khoa học và lối sống lành mạnh. Với dạng chiết xuất tiêu chuẩn, liều 400 mg mỗi ngày trong 2 tháng đã được nghiên cứu trên người bị giãn tĩnh mạch thừng tinh cho thấy cải thiện các chỉ số tinh dịch và testosterone [2].
Nếu sử dụng dạng quả khô tự nhiên trong sinh hoạt hàng ngày, người dùng có thể hãm trà, thêm vào cháo, súp hoặc các món tiềm bổ dưỡng. Tránh lạm dụng ngâm rượu nặng độ để uống quá nhiều, bởi cồn có thể triệt tiêu lợi ích chống oxy hóa và gây hại ngược lại cho tinh hoàn. Khởi tử nên được coi là một thực phẩm bổ sung giàu chất chống oxy hóa, dùng đều đặn song song với việc tập thể dục, tránh nhiệt độ cao vùng bìu và bỏ hút thuốc.
Tóm lại, khởi tử là dược thảo tiềm năng giúp bảo vệ tế bào tinh hoàn, hỗ trợ sản xuất testosterone và cải thiện chất lượng tinh dịch chủ yếu thông qua cơ chế chống oxy hóa [1], [2]. Dù kết quả lâm sàng bước đầu rất hứa hẹn, người bệnh không nên tự ý dùng khởi tử thay thế các phác đồ y khoa chính thống khi gặp các vấn đề sinh sản phức tạp.