Khởi tử (còn gọi là kỷ tử, wolfberry hay goji berry) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường xuất hiện trong các bài thuốc bồi bổ hoặc món canh hằng ngày. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại quả nhỏ màu đỏ này có thể kiểm soát hiệu quả lượng đường trong máu cho người bệnh đái tháo đường. Liệu những lời đồn thổi dân gian này có cơ sở khoa học xác thực hay không?
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất polysaccharide từ khởi tử (LBP) bước đầu thể hiện tiềm năng hỗ trợ giảm đường huyết sau bữa ăn và cải thiện chỉ số bài tiết insulin [1]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh đái tháo đường type 2 vẫn còn rất ít ỏi [1]. Cần nhấn mạnh rằng dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đánh giá cụ thể chỉ số HbA1c (chỉ số phản ánh mức đường huyết trung bình trong 3 tháng) và cũng chưa theo dõi nguy cơ hạ đường huyết quá mức ở người bệnh [1].
Cơ chế tác động tiềm năng của khởi tử
Thành phần hoạt tính sinh học chính mang lại tác dụng sinh học của khởi tử được xác định là Lycium barbarum polysaccharide (LBP) [1, 2]. Đây là phức hợp đường đa có trọng lượng phân tử dao động từ 10 đến 2.300 kDa, cấu thành từ nhiều loại đường đơn như xylose, glucose, rhamnose, mannose, galactose, arabinose, fructose, fucose, ribose, galacturonic acid và glucuronic acid [2]. LBP được ghi nhận sở hữu các đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, hỗ trợ hạ đường huyết và hạ mỡ máu [2].
Ở mức độ chuyển hóa, LBP có thể can thiệp tích cực vào cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột [2, 4]. Việc thay đổi quần thể vi khuẩn đường ruột kết hợp với việc phục hồi hàng rào biểu mô ruột thông qua điều hòa biểu hiện protein zonula occludens 1 giúp hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện độ nhạy của các tế bào đảo tụy [3]. Ngoài ra, hoạt chất này còn thúc đẩy tăng tiêu hao năng lượng sau khi ăn ở cơ thể người, từ đó góp phần hỗ trợ quá trình chuyển hóa năng lượng [4].
Thử nghiệm lâm sàng trên người nói gì?
Cho đến nay, số lượng nghiên cứu can thiệp trên người bệnh đái tháo đường type 2 còn rất hạn chế [1]. Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng công bố năm 2015 đã tiến hành theo dõi 67 bệnh nhân đái tháo đường type 2, chia thành nhóm đối chứng gồm 30 người và nhóm dùng LBP gồm 37 người [1]. Người tham gia được chỉ định sử dụng hoạt chất LBP với liều 300 mg/ngày trong thời gian 3 tháng nhằm quan sát tác động hạ đường huyết và hạ mỡ máu sau bữa tối [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy nồng độ glucose trong huyết thanh giảm đáng kể và chỉ số bài tiết insulin (insulinogenic index) tăng lên rõ rệt trong nghiệm pháp dung nạp bữa ăn (OMTT) sau 3 tháng bổ sung LBP [1]. Hoạt chất này cũng làm tăng nồng độ cholesterol tốt HDL trong máu của bệnh nhân [1]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm đường huyết thể hiện rõ nét hơn ở nhóm bệnh nhân chưa từng sử dụng bất kỳ loại thuốc hạ đường huyết nào so với những người đang điều trị bằng thuốc [1].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược năm 2011 được thực hiện trên nhóm người trưởng thành thừa cân khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 34, chỉ số khối cơ thể BMI 29 kg/m²) [4]. Khi sử dụng liều duy nhất nước ép khởi tử chuẩn hóa (GoChi), mức tiêu hao năng lượng sau bữa ăn từ 1 đến 4 giờ tăng dần theo liều lượng và cao hơn nhóm giả dược 10% ở mốc 1 giờ sau khi uống 120 ml [4]. Trong thử nghiệm can thiệp kéo dài 14 ngày với liều 120 ml nước ép mỗi ngày, nhóm can thiệp (15 người) đã giảm vòng eo 5,5 ± 0,8 cm, trong khi nhóm giả dược (14 người) chỉ thay đổi 0,9 ± 0,8 cm không có ý nghĩa thống kê [4].
Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Do dữ liệu lâm sàng trên người còn thiếu thốn, nhiều đặc tính sinh học của khởi tử chủ yếu được khám phá qua mô hình động vật [1, 8]. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột mắc đái tháo đường do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp hóa chất streptozotocin cho thấy: việc cho chuột uống LBP với liều 200 mg/kg/ngày liên tục trong 6 tuần đã giúp giảm 13,51% mức đường huyết lúc đói, cải thiện chỉ số hemoglobin glycated (HbA1c) và chức năng tế bào beta đảo tụy [3]. Nghiên cứu này ghi nhận LBP làm tăng 3,3 lần vi khuẩn thuộc chi Allobaculum trong đường ruột và củng cố hàng rào ruột [3].
Một nghiên cứu khác năm 2016 trên chuột đái tháo đường ghi nhận LBP ở các liều 100, 250 và 500 mg/kg giúp bình thường hóa nồng độ glucose huyết tương tương đương mức liều 100 mg/kg metformin [5]. Hoạt chất còn làm giảm protein niệu, nồng độ urê máu (BUN) cùng các yếu tố gây viêm (IL-2, IL-6, TNF-alpha), đồng thời kích thích hoạt tính các enzyme chống oxy hóa SOD và GSH-Px thông qua ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [5]. Trên mô hình thỏ đái tháo đường năm 2004, các phân đoạn chiết xuất nước và polysaccharide từ khởi tử sau 10 ngày điều trị cũng giúp giảm đường huyết, giảm cholesterol toàn phần, triglycerid và tăng HDL-c [6]. Ngoài ra, chiết xuất khởi tử còn cho thấy tiềm năng bảo vệ chức năng võng mạc trên chuột mắc bệnh lý võng mạc đái tháo đường [7].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng
Một tổng quan hệ thống năm 2019 rà soát các nghiên cứu trong vòng 10 năm đã chỉ ra rằng: dù có nhiều bằng chứng tốt về khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và điều hòa chuyển hóa của LBP, phần lớn các báo cáo vẫn chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật (in vivo) [8]. Tổng quan này chỉ tìm thấy 2 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người và kết luận rằng hiện tại rất cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác thực hiệu quả của LBP trên người bệnh [8].
Quan trọng hơn, nghiên cứu lâm sàng duy nhất trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 có cỡ mẫu khá nhỏ (67 người) và thời gian theo dõi ngắn (chỉ 3 tháng) [1]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học chỉ tập trung đo lường glucose huyết thanh và chỉ số tiết insulin qua nghiệm pháp bữa ăn, hoàn toàn không công bố số liệu về chỉ số HbA1c hay tỷ lệ gặp biến cố hạ đường huyết quá mức ở bệnh nhân [1]. Thêm vào đó, việc thiếu hụt quy trình chuẩn hóa và kiểm soát chất lượng đối với dịch chiết LBP giữa các nghiên cứu vẫn là rào cản lớn [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng khởi tử
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi khởi tử như một vị thuốc có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ đường huyết kê đơn. Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ xếp LBP như một tác nhân tiềm năng hỗ trợ điều trị chứ không phải thuốc đặc trị [1]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng khởi tử có thể dẫn đến mất kiểm soát đường huyết nghiêm trọng.
Nhiều người cũng cho rằng ăn quả khởi tử thô sấy khô sẽ mang lại tác dụng hạ đường huyết tương đương các kết quả nghiên cứu. Thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng dạng chiết xuất tinh khiết LBP liều lượng cụ thể hoặc nước ép chuẩn hóa, không tương đồng trực tiếp với quả thô dùng trong nấu nướng [1, 5, 8]. Hơn nữa, quả khởi tử sấy khô tự nhiên vẫn chứa hàm lượng đường nhất định gồm glucose và fructose, do đó việc ăn quá nhiều cùng lúc có thể vô tình làm tăng gánh nặng đường huyết [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết cần đặc biệt thận trọng khi có ý định dùng thêm các chế phẩm chiết xuất từ khởi tử [1]. Do LBP đã được ghi nhận có hoạt tính giảm đường huyết, việc phối hợp không kiểm soát với thuốc điều trị có thể tiềm ẩn rủi ro tương tác làm tăng tác dụng hạ đường [1]. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được theo dõi đường huyết chặt chẽ.
Đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em, hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn hay hiệu quả kiểm soát đường huyết của khởi tử trên các đối tượng này; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên người trưởng thành, người thừa cân hoặc trên động vật thí nghiệm [1, 4, 5]. Vì vậy, những đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất khởi tử đậm đặc khi chưa có chỉ định chuyên môn. Dù LBP chiết xuất tự nhiên được ghi nhận không gây độc cho gan và thận trong các thử nghiệm bước đầu, người có bệnh lý nền phức tạp vẫn cần tham vấn nhân viên y tế [1].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Trong chế độ ăn uống hằng ngày, khởi tử khô nên được xem là một loại thực phẩm bổ sung, dùng như gia vị trong các món hầm, nấu canh hoặc hãm trà nhẹ nhàng để tăng hương vị và bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên [6]. Người bệnh đái tháo đường chỉ nên dùng với lượng vừa phải, tránh ăn quá nhiều quả khô trong một lần dùng để không làm tăng mức tiêu thụ carbohydrate [2].
Nếu có nhu cầu sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất LBP hay nước ép khởi tử đóng chai, người tiêu dùng cần đọc kỹ thành phần dinh dưỡng và lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa rõ ràng [5, 8]. Thời điểm sử dụng nên gắn liền với các bữa ăn chính, do các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tác dụng điều hòa chuyển hóa và đường huyết của LBP thể hiện rõ rệt sau bữa ăn [1, 5]. Việc đo đường huyết định kỳ tại nhà là cần thiết để theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể.
Khởi tử là một loại dược liệu giàu tiềm năng với hoạt chất polysaccharide có khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa đường và lipid máu [1, 2]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng về việc cải thiện HbA1c và kiểm soát rủi ro hạ đường huyết vẫn còn thiếu hụt rõ rệt [1, 8]. Người bệnh đái tháo đường type 2 không nên tự ý dùng khởi tử thay thế phác đồ y khoa, mà cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và luôn thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
