Nhiều thai phụ thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với niềm tin chúng lành tính và không gây hại cho thai nhi. Trong số các loại thảo dược lưu truyền dân gian, kim tuyến thảo đôi khi được truyền tai nhau về các công dụng bồi bổ hoặc hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, sự an toàn của dược liệu này trên phụ nữ có thai vẫn đang là một dấu hỏi lớn đối với giới y khoa.
Bà bầu có nên dùng kim tuyến thảo hay không? Câu trả lời dứt khoát từ các chuyên gia y tế là phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nên dùng, do nguy cơ kích thích co bóp tử cung chưa được loại trừ và hoàn toàn thiếu hụt nghiên cứu khoa học xác nhận tính an toàn.
Nguy cơ co bóp tử cung từ các loại thảo dược truyền thống
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn không có độc tính hay tác dụng phụ tiêu cực [1]. Thực tế y học chứng minh rằng thảo dược chứa vô số hoạt chất hóa học tự nhiên có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tác động trực tiếp tới cơ thể thai nhi [1]. Các hoạt chất thực vật này và chất chuyển hóa của chúng có thể gây độc cho phôi thai, gây dị tật bẩm sinh hoặc dẫn tới hiện tượng sảy thai ngoài ý muốn [1].
Cơ chế sinh học đáng ngại nhất là các hoạt chất thực vật có thể gây mất cân bằng nội tiết tố hoặc kích thích các thụ thể gây co bóp tử cung bất thường [1]. Khi tử cung bị kích thích co bóp liên tục, quá trình làm tổ của thai nhi bị gián đoạn, dòng máu nuôi dưỡng bị cắt giảm, trực tiếp đe dọa sự an toàn của thai kỳ [1]. Việc thay đổi nồng độ nội tiết tố tự nhiên do thảo dược gây ra có thể chặn đứng sự phát triển của thai và tạo ra những dị tật bẩm sinh nghiêm trọng [1].
Bằng chứng khoa học về việc thiếu dữ liệu an toàn
Đối với kim tuyến thảo, hiện tại y văn thế giới và các cơ sở dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu cụ thể nào xác minh tính an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai và cho con bú. Một tổng quan khoa học lớn công bố năm 2021 nhấn mạnh rằng, việc thực hành sử dụng các loại cây thuốc truyền thống trên toàn cầu thường không có các nghiên cứu hỗ trợ về tính hiệu quả hoặc độ an toàn [1]. Điều này làm dấy lên những lo ngại rất lớn về nguy cơ gây độc phôi thai và khả năng dị tật thai nhi ở những đối tượng có rủi ro cao như bà bầu [1].
Tình trạng thiếu dữ liệu an toàn này không chỉ xảy ra với kim tuyến thảo mà còn là đặc điểm chung của nhiều dược liệu truyền thống [1]. Một tổng quan hệ thống năm 2022 về độ an toàn của thảo dược ở phụ nữ mang thai chỉ ra rằng, phần lớn dữ liệu về các loại thảo mộc còn rất hỗn tạp, đưa ra kết quả mâu thuẫn và chưa đủ bằng chứng kết luận rõ ràng [2]. Giới nghiên cứu y khoa khẳng định rằng tất cả các sản phẩm thảo dược đều cần được sử dụng với sự thận trọng đặc biệt trong thai kỳ, đồng thời cần có thêm nhiều nghiên cứu chất lượng cao trên người để xác định liều lượng an toàn [2].
Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận thảo dược kích thích tử cung
Một khảo sát cắt ngang thực hiện năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến 3 ở Jimma, Ethiopia, trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản đã cung cấp dữ liệu lâm sàng thực tế rất rõ ràng [3]. Trong số 125 bệnh nhân này, có tới 106 người (chiếm tỷ lệ 84,8%) phải nhập viện do chấm dứt thai kỳ theo chỉ định hoặc do sảy thai tự nhiên [3].
Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc bỏ thai này, có 19 người (tỷ lệ 17,9%) đã sử dụng từ một đến ba loại thảo dược trong thời gian mang thai [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện có 5 người đã dùng các cây thuốc có nguy cơ gây hại tiềm tàng [3]. Cụ thể, các loại cây như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus và Hagenia abyssinica đều ghi nhận nguy cơ làm tăng co bóp tử cung, gây độc hoặc thúc đẩy hành kinh, trực tiếp đe dọa phôi thai [3].
Cũng trong khảo sát này, khoảng 76,5% thảo dược được mua tự do tại chợ truyền thống và 68,3% được thu hái thông qua các thành viên trong gia đình [3]. Có tới 75,2% người bệnh dùng thuốc thảo dược theo lời khuyên của người thân thay vì hướng dẫn của cán bộ y tế [3]. Cách định lượng liều dùng cũng vô cùng cảm tính, với 51,7% dùng đơn vị cốc nước để đong và 32,9% thai phụ dùng kéo dài liên tục nhiều tháng trong thai kỳ [3].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về phân loại độ an toàn của thảo dược ở phụ nữ mang thai cho thấy một tỷ lệ đáng kể thai phụ đang dùng các loại cây thuốc bị chống chỉ định [4]. Điển hình tại khu vực Đông Âu, có 33,1% phụ nữ sử dụng các loại cây thuốc bị chống chỉ định và 36% dùng các thảo dược thuộc nhóm cần thận trọng [4]. Đa số các loại thảo dược bị cấm này (như ngải xanh, thăng ma đen, cỏ túi hương) đều do bằng chứng y học xác nhận chúng có tính chất gây thông kinh hoặc kích thích cơ tử cung co bóp mạnh, dẫn tới kết cục thai kỳ bất lợi [4].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ
Quan niệm "thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ" là một ngộ nhận cực kỳ phổ biến và nguy hiểm của rất nhiều gia đình [1, 8]. Nhiều thai phụ cho rằng cây cỏ uống vào chỉ có tác dụng bồi bổ chứ không thể gây độc như các loại thuốc tân dược [1]. Do thiếu vắng các quy định quản lý chặt chẽ về thương mại thảo dược ở nhiều quốc gia, người dân càng dễ dàng tiếp cận và tự ý sử dụng [1].
Một nghiên cứu năm 2020 tại Hail, Ả Rập Xê Út, đã ghi nhận một thực tế bất ngờ: phụ nữ có trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở lên và làm việc toàn thời gian lại có xu hướng sử dụng thảo dược trong thai kỳ cao hơn đáng kể so với nhóm học vấn thấp hoặc thất nghiệp [5]. Nhiều người có niềm tin rằng thảo dược giúp cải thiện thai kỳ, giúp sinh nở dễ dàng hơn hoặc kích thích tiết sữa [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những hiểu biết về rủi ro của thảo mộc hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ lời đồn đại và tập quán văn hóa địa phương chứ không xuất phát từ kiến thức y học kiểm chứng [5]. Ngay cả những loại thảo mộc quen thuộc như lá mâm xôi, dù được nhiều người dùng để hỗ trợ chuyển dạ, nhưng các tổng quan y học năm 2023 vẫn cho thấy dữ liệu hiện tại ghi nhận hiệu quả kích thích chuyển dạ yếu, thậm chí có khả năng gây tác động tiêu cực đến quá trình chín muồi của cổ tử cung [6].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Dựa trên nguyên tắc an toàn cao nhất trong sản khoa, những nhóm đối tượng sau bắt buộc phải tránh xa kim tuyến thảo và các thảo dược chưa rõ dữ liệu an toàn:
- Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, đặc biệt là 3 tháng đầu khi phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan trọng yếu [1].
- Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, ra máu thai kỳ hoặc tử cung có vết mổ cũ [1, 3].
- Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do các chất chuyển hóa trong thảo mộc có thể bài tiết qua sữa mẹ và chưa có bằng chứng an toàn trên cơ thể trẻ sơ sinh [2].
- Bất kỳ cá nhân nào có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác mà chưa được bác sĩ phụ trách đánh giá tương tác dược lực [2].
Lời khuyên thực tế cho thai phụ
Thai phụ tuyệt đối không được tự ý mua hoặc sắc uống kim tuyến thảo cũng như các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc, bất kể qua lời giới thiệu của người quen hay mạng xã hội [3]. Thay vì dùng các chế phẩm dân gian chưa có bằng chứng thử nghiệm, mẹ bầu cần tập trung vào chế độ dinh dưỡng cân bằng, khoa học, uống đủ nước và tuân thủ các hướng dẫn bổ sung vi chất đã được kiểm chứng như axit folic [4].
Nếu gặp bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe trong giai đoạn thai nghén, giải pháp duy nhất an toàn là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn. Khi được người thân khuyên dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, hãy mang thông tin đó đến hỏi trực tiếp bác sĩ sản khoa trước khi quyết định đưa vào cơ thể [7].
Sức khỏe thai nhi là ưu tiên tối thượng trong suốt 9 tháng thai kỳ. Việc thiếu hụt dữ liệu khoa học về kim tuyến thảo đồng nghĩa với việc rủi ro cho thai nhi là hoàn toàn hiện hữu [1]. Lựa chọn an toàn và thông thái nhất của mỗi người mẹ là không đánh cược sức khỏe của con với những thảo dược chưa được chứng minh an toàn.