Bả dột trị đau dạ dày: Hiểu lầm dân gian hay có cơ sở?

Cây bả dột (còn gọi là cây mần tưới láng, danh pháp khoa học thuộc chi Eupatorium, phổ biến là Eupatorium triplinerve hoặc các loài họ hàng gần) từ lâu được truyền miệng trong dân gian như bài thuốc trị đau bụng, viêm loét đường tiêu hóa. Nhiều người thường hái lá sắc uống mỗi khi có cảm giác ợ chua, cồn cào hoặc bỏ dở thuốc tây để tìm kiếm các phương thuốc mộc mạc từ vườn nhà.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có giá trị thực tế hay chỉ là niềm tin chưa được kiểm chứng? Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất từ bả dột và các loài cùng chi bước đầu ghi nhận khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày và giảm đau trên động vật thí nghiệm, nhưng hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác nhận hiệu lực trị bệnh đau dạ dày.

Bối cảnh và lời đồn dân gian về cây bả dột

Cây bả dột vốn là loại cây bụi lâu năm thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ và di thực về nhiều vùng châu Á, trong đó có Việt Nam ^[1]. Dân gian thường dùng lá cây dưới dạng hãm nước sôi, sắc thuốc hoặc giã vắt nước uống để hạ sốt, an thần, chống viêm và trị đau bao tử ^[1].

Cảm giác dễ chịu hoặc giảm đau bụng sau khi uống nước lá bả dột khiến nhiều người tin rằng thảo mộc này có thể chữa dứt điểm viêm loét niêm mạc dạ dày. Thực tế, viêm loét dạ dày - tá tràng là bệnh lý phức tạp, liên quan trực tiếp đến sự mất cân bằng giữa các yếu tố phá hủy (axit dạ dày, pepsin, vi khuẩn Helicobacter pylori) và các yếu tố bảo vệ (chất nhầy, lưu lượng máu niêm mạc, prostaglandin). Mọi hoạt chất muốn được coi là thuốc điều trị đều phải vượt qua quy trình kiểm tra gắt gao về mặt dược lý.

Cơ chế tác động sinh học được làm sáng tỏ trên động vật

Khi tìm hiểu cơ chế bảo vệ tiêu hóa của các loài cây thuộc chi Eupatorium, giới khoa học phát hiện các dịch chiết thô chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu năm 2010 phân tích chiết xuất từ loài thực vật cùng chi Eupatorium aschenbornianum cho thấy chất encecanescin phân lập từ dịch chiết hexane đóng vai trò là hoạt chất chính trong việc bảo vệ dạ dày ^[2].

Các nhà nghiên cứu nhận thấy hiệu quả bảo vệ niêm mạc của hoạt chất này bị suy giảm rõ rệt khi cho động vật dùng chất ức chế N(G)-nitro-L-arginine methyl ester, N-ethylmaleimide và indomethacin ^[2]. Điều này chứng minh rằng nitric oxide (NO), prostaglandin nội sinh và các nhóm sulfydryl tham gia trực tiếp vào cơ chế tăng cường hàng rào bảo vệ niêm mạc trước tác nhân phá hủy ^[2]. Prostaglandin vốn là chất trung gian thiết yếu kích thích bài tiết chất nhầy và bicarbonate, trong khi NO giúp duy trì tuần hoàn máu tại thành dạ dày.

Bên cạnh đó, dịch chiết thủy cồn của chính loài bả dột Eupatorium triplinerve đã được chứng minh có đặc tính giảm đau do hóa chất và nhiệt lượng ^[1]. Cơ chế này lý giải phần nào vì sao người bệnh uống nước lá bả dột thường thấy bớt cơn đau bụng, nhưng cảm giác giảm đau tức thời không đồng nghĩa vết loét đã lành.

Nghiên cứu tiền lâm sàng: Dữ liệu thực nghiệm nói gì?

Để đánh giá khách quan tiềm năng của bả dột, các nhà khoa học đã tiến hành những thử nghiệm in vivo nghiêm ngặt trên mô hình gặm nhấm.

Nghiên cứu bảo vệ dạ dày của chi Eupatorium

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đánh giá khả năng chống loét dạ dày gây ra bởi ethanol trên mô hình chuột cống ^[2]. Các nhà nghiên cứu dùng mô hình cồn tuyệt đối để tạo vết tổn thương cấp tính ở niêm mạc. Kết quả cho thấy chiết xuất hexane của cây mang lại hoạt tính bảo vệ dạ dày cao nhất, đạt tỷ lệ bảo vệ lên tới 85.65 ± 4.76% ^[2]. Hoạt chất chính được cô lập là encecanescin ^[2]. Mặc dù kết quả ấn tượng, thử nghiệm chỉ giới hạn trên mô hình động vật bị loét do hóa chất cấp tính, chưa phản ánh toàn diện tình trạng viêm loét mạn tính kéo dài ở con người.

Nghiên cứu về hoạt tính giảm đau và chống oxy hóa của bả dột (Eupatorium triplinerve)

Năm 2013, một nghiên cứu dược lý thực hiện trên chuột cống trắng Wistar đực 2 tháng tuổi (7-10 con/nhóm) và chuột nhắt trắng Swiss cả đực lẫn cái (7-10 con/nhóm) đã khảo sát dịch chiết thủy cồn của Eupatorium triplinerve (HEET) ở các mức liều 100, 200, 400, 600 và 800 mg/kg ^[1].

Kết quả ghi nhận:

• Uống dịch chiết HEET liều 200–800 mg/kg làm giảm đáng kể số lần quặn đau do tiêm axit axetic ^[1].
• Ở dải liều 400–800 mg/kg, dịch chiết rút ngắn thời gian liếm bàn chân trong pha đầu của thử nghiệm tiêm formalin ^[1].
• Ở liều 200–800 mg/kg, dịch chiết làm giảm thời gian bất động trong thử nghiệm bơi cưỡng bức ^[1].
• Xét nghiệm máu cho thấy dịch chiết làm giảm mức độ stress oxy hóa, đo qua việc hạ nồng độ khả năng chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC), nồng độ nitric oxide và malondialdehyde (MDA) sinh ra do căng thẳng khi bơi ^[1].

Nghiên cứu khẳng định bả dột có hoạt tính giảm đau ngoại biên lẫn trung ương và chống oxy hóa ^[1]. Tuy nhiên, mục tiêu thử nghiệm tập trung chủ yếu vào hệ thần kinh trung ương và cảm thụ cơn đau, chưa theo dõi trực tiếp tổn thương hình thái học trên niêm mạc dạ dày người bệnh.

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống nghiên cứu

Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy bả dột chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ chống lại phản ứng viêm, trung hòa các gốc tự do và kích hoạt cơ chế tự bảo vệ của màng nhầy [1, 7]. Việc giảm stress oxy hóa và giảm mức MDA giúp hạn chế tình trạng hoại tử tế bào biểu mô đường tiêu hóa ^[1].

Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện tại còn rất lớn:

• Toàn bộ dữ liệu kiểm chứng đều xuất phát từ mô hình chuột gặm nhấm [1, 7]. Dược động học, khả năng hấp thu và chuyển hóa thuốc ở loài người khác biệt hoàn toàn so với loài gặm nhấm.
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1, 2 hay 3 nào được công bố để xác nhận liều dùng chuẩn xác, mức độ an toàn và hiệu quả chống loét của bả dột trên bệnh nhân dạ dày.
• Dịch chiết dùng trong phòng thí nghiệm là dạng chiết hexane hoặc thủy cồn tinh chế, chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất, khác biệt hoàn toàn so với việc đun nấu hoặc giã nát thảo mộc thô sơ tại nhà.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bả dột trị bệnh tiêu hóa

Nhiều người dân hiện nay vẫn giữ quan niệm sai lệch rằng bả dột là thuốc nam tự nhiên lành tính, có thể uống thay thế đơn thuốc kháng sinh hay thuốc giảm tiết axit. Đây là sai lầm nguy hiểm. Cảm giác êm bụng sau khi dùng nước lá chủ yếu do tác dụng giảm đau toàn thân và giảm cảm thụ đau ngoại biên của dược liệu ^[1]. Vết loét thực chất vẫn tồn tại và có nguy cơ tiến triển thành biến chứng thủng dạ dày, chảy máu tiêu hóa nếu không được kiểm soát.

Một hiểu lầm khác là tự ý uống nước bả dột tươi không rõ liều lượng. Việc sắc uống nước cây cỏ không qua kiểm soát định lượng dễ gây gánh nặng lên chức năng giải độc của gan và lọc thải của thận.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những đối tượng sau đây không nên tự ý dùng bả dột để hỗ trợ tiêu hóa:

• Người có ổ loét dạ dày - tá tràng đang tiến triển, có biến chứng chảy máu (nôn ra máu, đi ngoài phân đen).
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Dược liệu tác động lên hệ thần kinh và chưa được chứng minh an toàn cho thai nhi hay trẻ nhỏ.
• Người bệnh suy gan, suy thận nặng: Hoạt chất từ cây có thể tích lũy gây độc.
• Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu (thuốc giảm đau NSAID, thuốc chống đông, thuốc ức chế bơm proton PPI): Dịch chiết có thể làm thay đổi nồng độ prostaglandin hoặc tương tác chuyển hóa thuốc ^[2].

Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào.

Áp dụng thực tế sao cho an toàn và hợp lý

Nếu bạn muốn sử dụng bả dột như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe thông thường, hãy tuân thủ nguyên tắc cẩn trọng:

• Xem bả dột như một loại trà thảo mộc làm dịu cơn khó chịu nhẹ, tuyệt đối không dùng thay thế phác đồ điều trị nội khoa chuẩn đã được bác sĩ chỉ định.
• Không lạm dụng liều lượng cao hoặc uống liên tục nhiều tuần. Nếu xuất hiện triệu chứng đau bụng dồn dập, buồn nôn, sụt cân hay ợ nóng dai dẳng, cần đến cơ sở y tế nội soi dạ dày để xác định chính xác căn nguyên.
• Kết hợp xây dựng lối sống lành mạnh: Ăn uống đúng giờ, hạn chế rượu bia, kiêng đồ ăn quá cay nóng và ngủ đủ giấc để hỗ trợ niêm mạc phục hồi.

Lời kết

Kinh nghiệm dùng bả dột trị đau dạ dày có nền tảng cơ học bước đầu từ khả năng bảo vệ màng nhầy và giảm đau qua các thụ thể nitric oxide, prostaglandin được phát hiện trên động vật [1, 7]. Tuy vậy, do hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người, bả dột không thể được coi là thuốc đặc trị. Người bệnh cần tỉnh táo, phối hợp chặt chẽ với y học hiện đại và tham vấn chuyên gia y tế thay vì đặt cược sức khỏe vào các bài thuốc dân gian chưa rõ hiệu quả.