Dân gian thường truyền tai nhau cách dùng rau má nước để làm dịu cơn đau dạ dày, hỗ trợ điều trị viêm loét đường tiêu hóa. Nhiều người tin rằng thứ cây mọc hoang dại, ưa ẩm này có tác dụng mát gan, giải độc và làm lành tổn thương dạ dày nhanh chóng.
Tuy nhiên, xét dưới lăng kính khoa học thực chứng hiện nay, chưa có bằng chứng nghiên cứu trực tiếp nào chứng minh rau má nước có khả năng điều trị hay làm lành ổ loét dạ dày ở người. Các dữ liệu khoa học hiện hành về bảo vệ niêm mạc dạ dày chỉ mới dừng lại ở các hợp chất bảo vệ tế bào tổng quát hoặc chiết xuất từ các loài thực vật khác trên mô hình động vật thí nghiệm.
Cơ chế bảo vệ niêm mạc: Hiểu đúng khái niệm khoa học
Nhiều người lầm tưởng việc giảm đau hay bảo vệ dạ dày đồng nghĩa với việc làm giảm tiết axit. Thực tế, trong y học tồn tại khái niệm "bảo vệ tế bào dạ dày" (gastric cytoprotection), vốn được định nghĩa từ năm 1979 là cơ chế bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại các tổn thương mà không cần ức chế hay trung hòa sự tiết axit dịch vị [1], [2].
Cơ chế này hoạt động thông qua việc kích thích hoặc duy trì lớp chất nhầy bề mặt nhằm che chở các tế bào biểu mô non nớt trước sự tấn công của axit dịch vị và men tiêu hóa pepsin [1], [3], [4]. Khi lớp nhầy này bị tổn hại do các tác nhân kích thích, việc tăng cường bài tiết dịch nhầy và giảm thiểu phản ứng viêm sẽ giúp niêm mạc duy trì tính toàn vẹn [3], [4].
Tuy vậy, giới khoa học đã chỉ rõ: tác dụng bảo vệ niêm mạc trước tác nhân gây hại cần phải được phân biệt rạch ròi với khả năng thúc đẩy làm lành một ổ loét đã hình thành từ trước [1]. Một chất có thể giúp che chắn dạ dày khỏi bị tổn thương ban đầu nhưng chưa chắc đã có khả năng điều trị khỏi ổ loét thực thể [1].
Bằng chứng khoa học về bảo vệ niêm mạc trên động vật nói gì?
Hiện tại, không có nghiên cứu nào trong các tài liệu thực nghiệm đánh giá trực tiếp cây rau má nước trên mô hình dạ dày. Thay vào đó, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên chuột để tìm hiểu các cơ chế bảo vệ niêm mạc từ các hợp chất và dịch chiết thực vật khác:
Nghiên cứu đánh giá dẫn xuất indole (hợp chất S3) công bố năm 2018 được tiến hành trên chuột bị gây loét bằng indomethacin kết hợp ethanol hoặc ethanol đơn thuần [3]. Kết quả ghi nhận chỉ số loét ở chuột dùng indomethacin kết hợp ethanol là 12,34 và nhóm dùng ethanol là 7,83, nhưng khi được cho dùng trước hợp chất S3 thì chỉ số loét giảm đáng kể xuống còn 2,83 [3]. Lớp gel chất nhầy dạ dày được tăng cường rõ rệt, mô dạ dày thể hiện cấu trúc tuyến bình thường và giảm tình trạng thâm nhiễm bạch cầu [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột Sprague-Dawley bị tổn thương niêm mạc do cồn (ethanol) đã thử nghiệm chiết xuất lá cây Vitex pubescens (chứ không phải rau má nước) [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết này giúp làm phẳng các nếp gấp niêm mạc dạ dày (cho thấy sự suy giảm nhu động dạ dày), tăng tiết glycoprotein bảo vệ và giảm sự thâm nhập của bạch cầu trung tính – tác nhân sản sinh các gốc oxy hóa gây hại cho tế bào mô [4].
Năm 1999, một thử nghiệm trên chuột dùng indomethacin cho thấy việc bổ sung kẽm (zinc sulphate) giúp ngăn ngừa hoàn toàn các mảng loét lớn ở niêm mạc dạ dày [5]. Tác dụng này đạt được nhờ kẽm ức chế quá trình peroxy hóa lipid (giảm nồng độ malondialdehyde với mức P < 0,005) và bảo tồn hoạt tính của men tổng hợp oxit nitric (P < 0,0001) [5].
Năm 2008, thử nghiệm trên chuột đực Hos:Donryu bị gây tổn thương dạ dày bằng indomethacin liều 48 mg/kg cho thấy thuốc bảo vệ niêm mạc irsogladine maleate (ở các liều 1 mg/kg, 3 mg/kg và 10 mg/kg) uống trước 1 giờ đã làm giảm mức độ tổn thương dạng dải xuất huyết sau 4 giờ [6]. Sự bảo vệ này liên quan trực tiếp đến việc ức chế các chất gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-8 và chỉ số thâm nhiễm bạch cầu MPO [6].
Năm 2020, nghiên cứu trên chuột bị ứ mật do thắt ống mật và gây loét bằng piroxicam so sánh sodium butyrate (SoB) với omeprazole (10 mg/kg) và axit ursodeoxycholic (UDCA) [7]. Tỷ lệ bảo vệ niêm mạc của omeprazole đạt 66,13%, SoB đạt 50,46% và UDCA là 33,87% [7]. Nhóm dùng SoB ghi nhận mức giảm đáng kể chất chỉ điểm peroxy hóa màng tế bào MDA, tăng chất chống oxy hóa glutathione (GSH), giảm cytokine gây viêm TNF-alpha và tăng cytokine kháng viêm IL-10 [7].
Năm 2022, nghiên cứu trên tế bào dạ dày GES-1 và chuột cống SD có vết loét nhân tạo cho thấy màng gel bảo vệ gốc alginate che chắn tế bào khỏi axit clohydric, giúp tỷ lệ làm lành vết loét sau 10 ngày đạt khoảng 50% so với 30% ở nhóm đối chứng [8]. Màng bảo vệ này giúp ngăn chặn axit dịch vị tiếp xúc trực tiếp kéo dài với vết thương và giảm độ sâu thâm nhiễm viêm [8].
Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là xem kinh nghiệm truyền miệng về rau má nước như một bài thuốc có thể thay thế phác đồ điều trị loét dạ dày. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người hoặc thậm chí thử nghiệm trên chuột chứng minh rau má nước chữa lành vết loét dạ dày.
Việc suy diễn tác dụng từ các hợp chất bảo vệ tế bào thực nghiệm như chiết xuất cây Vitex pubescens, gel alginate hay hợp chất indole sang rau má nước là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [3], [4], [8]. Ngay cả với các chất đã được ghi nhận khả năng bảo vệ tế bào ở động vật, tác dụng này chỉ có ý nghĩa phòng ngừa hoặc giảm bớt thương tổn ban đầu, chưa đủ để kết luận chúng thúc đẩy lành hoàn toàn ổ loét mạn tính [1].
Thêm vào đó, việc loét dạ dày trên thực tế ở người thường liên quan phức tạp đến vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) hoặc việc lạm dụng thuốc kháng viêm không steroid trong thời gian dài. Các loại nước lá thảo mộc chưa qua tinh chế không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn HP hay đảo ngược tổn thương sâu nếu không có phác đồ y khoa can thiệp kịp thời.
Ai nên thận trọng?
Người đang có các triệu chứng nghi ngờ viêm loét dạ dày - tá tràng như đau vùng thượng vị dữ dội, ợ chua, nôn mửa hoặc có tiền sử xuất huyết dạ dày không nên tự ý dùng nước rau má nước để chữa bệnh. Việc trì hoãn đi khám có thể khiến tổn thương lan rộng và dẫn tới thủng dạ dày hoặc xuất huyết tiêu hóa.
Người có bệnh nền đường tiêu hóa, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược tươi nào theo kinh nghiệm dân gian. Môi trường sinh trưởng của rau má nước ở các vùng kênh rạch, đồng ruộng ẩm ướt cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột, ấu trùng ký sinh trùng nếu không được rửa sạch và chế biến đúng cách.
Áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng với rau má nước để chữa loét dạ dày vì không có cơ sở khoa học bảo chứng. Nếu sử dụng rau má nước như một loại rau ăn kèm trong bữa ăn hoặc làm nước uống giải nhiệt thông thường, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn nguồn rau sạch và rửa thật kỹ dưới vòi nước chảy để tránh nhiễm khuẩn.
Tuyệt đối không uống các loại nước ép thảo mộc đậm đặc khi bụng đang đói hoặc khi dạ dày đang đau rát. Nếu có các bệnh lý về dạ dày hoặc đang phải dùng các thuốc điều trị, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, đủ chất và giảm căng thẳng.
Hiệu quả bảo vệ dạ dày trong y học dựa trên những cơ chế phòng vệ sinh hóa phức tạp của niêm mạc và các phác đồ đã được kiểm chứng lâm sàng [1], [2]. Rau má nước chỉ nên được nhìn nhận như một loại rau thông thường trong đời sống ẩm thực chứ không thể thay thế thuốc chữa bệnh. Khi phát hiện các triệu chứng dạ dày bất thường, việc đi khám tại các cơ sở y tế uy tín là bước đi quan trọng và chuẩn xác nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.
